Napabaro a Panaglalangen

Tunggal dumteng ti baro a tawen, manayunan latta ti sirad namnama nga umam-ampayaw iti alintataok. Dayta nga anges ti kanayon a mangbibiag ti namnama a mangmangted ti anges iti idadateng ti kada bigat a patinayon a namnamaek a nasayaat ti isangpetna.

Ket anian,  ta nupay awanak a personal iti dayta naigasatan a panagkikita dagiti gagayyem ken kakaeskuelaanmi, iti laeng panangipadamagda kaniak a nagsasarakda kalpasan ti tallopulo a tawen a saan a panagkikita, uray pay maymaysa ti naggapuanmi nga ili, ta piman ti la adda a nakaipalpalladawanmi, kasla dimteng kaniak nga umang-anges dayta a sinnarak ket maysaak met iti gunglo a nakipagkatkatawa ken nangim-imas kadagiti garakgak iti panangisubli ti lagip iti kinaubingmi ken dagiti isem ken no dadduma dukot iti panaglabasmi kadagiti kuarto ti maymaysa a bubong ti adal.

Wen, saan kami nagleppas iti maymaysa nge eskuela iti elementaria ngem dakami amin idi iti kampus ti Sinait National High School. Idi kaub-ubingan ken addaan kami pay laeng iti narasi a panpanunot a kasla saan tumayab ti panawen ken dumteng ita ti segga a manglagip manen kadagidi.

Manipud California, nagawid ni Miding, saan met a pinalabas da Flor, Helen ken Monet dayta a gundaway. Pati ni Ampy a nagbiahe pay manipud Batac sa met la dagus kano a nagawid kalpasan dayta nabara a sinnarak.

Ket kunam pay kasla manen katkatawa idi addakami pay laeng iti sekundaria, isem nga awan patinggana. Tay kunakon nga uray awanak mismo iti dayta a pannakaangayna, iti panangipadamagda laeng kaniak iti FB kasla latta sibibiag iti panunotko iti idadatengna, no kasano ti ragsakda, nariknak met. Ta gpayso gayam a mentras bumengbengbeng ti nakollekta nga edad, sumamsam-it met ti panagpasubli iti panunot kadagiti lagip.

Sakbay a nagsubli iti US ni Miding, nagsasarakda manen kas panangrambak ti kasangay ni Flor. Kaskasdi latta nga awan ungpot a katkatawa.

La ket ita ta baro a tawen, nasayaat ta napabaro met ti panaggagayyem, panaglalangen…kadagiti amin a sulbod ti SNHS..nagasat a baro tawenyo!

KURIMAONG

KURIMAONG

Orihinal a muniskrito. Naipablaak iti Bannawag Abril 2010…

Federico T. Ilac, Jr.

Nakariingak ta kasla naduros ti lapayagko iti pigsa ti panagkurkor ni nanang kadagiti tarakenna a manok iti batog ti tawa ti sagumbi nga iddak. Agmuraregak koma ta nasapa pay, kattapuak laeng dagiti manok kadagiti sanga iti deppes a mangga iti paraanganmi ken Sabado ita, awan eskuela, mabalin nga iladladaw iti agriing ngem nabang-aranak ketdi ta naputed ti tagtagainepko:

“Kamkamatennak kampay idi ti maysa a bruha. Kaduana dagiti pasurotna nga uleg ken kurimaong. Addakam’ iti maysa a datdatlag a bakir nga idi laeng a naisar-ongak. Diakon malagip no kasano ti pannakapanko iti dayta a lugar. Nalaingak a tumaray ta kadagupan kadakami nga agkakatuapan, nupay siak ti kabassitan ken kakuttongan, awan makakamat kaniak no aglulumbakami. Ngem ita ta adda kabutengko, no apay a diak maipasnek iti umadayo. Kasla adda nangbalud kadagiti sakak. Uray dagiti takiagko saanko unay mai-widawid.

Bassit la bassit unayen ti saanda a pakaabutan kaniak. Kubbo ken bakbaketan a bruha ngem kasla nakalaglag-an dagiti askawna. Igay-a-gay-atnan kaniak dagiti kuribetbet nga imana nga atitiddog iti kukona. Ken awanen ti sabali a pagturongak, nadanonmin ti waig nga adalem iti danumna.”

Immangesak iti nauneg. Pinampagko ti barukongko ta kasta unay ti pigsa ti panangkab-or ti agal-al-al a pusok. Inukasko ti naiputipot nga ules kadagiti sakak saak bimmangon. Nagtarusak iti tawa. Inlukatko iti apagapaman. Tumuyutoy dagiti kinurkuran a manok ni nanang tunggal iwarisna ti rakemna a mais ken pegpeg.

Siniputak ti kadakkelan ken kalakayan a nalabaga a kawitan a manglaw-la-lawlaw kadagiti upa ken tagibian a palalo ti panagipasnekna nga agtuktoktok. Imbes nga agawaanna met iti mangan, ipangpanglalona ketdi ti mangukra-ukrad kadagiti payakna ken mangin-iniin kadagiti nalayog a lawina sana sari-sarigsigan dagiti upa. Pasarayna kamaten dagiti bumaro nga agsimadsimad a tumipon kadagiti pangen ken mangitakawtakaw a tumuktok. Diak ammo ta adda la ngarud inkuruay met ni nanang a kanenda iti maysa a suli, kaykayatda pay laeng iti asideg dagiti dumalaga. Natangken ti uloda ta ton kinamat ida ti dakkel a kawitan, apaman a makalikud ken makumikom a mangkarkarekkek ken mangsarsarigsig, aglibasdanto manen nga umasideg.

Immasideg ti ari-ari a kawitan iti upa a sursuruten pay laeng dagiti piekna. Napan iti likudan daytoy sana ginamdan a gammatan ti ulo ti upa ta timmayok ti tapingarna sa nagukrad dagiti dutdot ti tengngedna. Saanna nga intuloy ta nagpasgar ti upa sa kimmayakay. Simmurot dagiti piek.

Nagbuelta ti kawitan. Tinarayna ti upa a naipusing kadagiti pangen. Nagpakamat. Dida pay narikus dagiti ummong, naabutandan! Tinukmaan a dagus ti kawitan ti ulo ti upa. Linugobanna. Uray la dandani nagsaplak iti daga dagiti lawina idi sakbay a dimsaag. Nagtakedtaked. Inlaylayunna iti nagtaraok. Saan a nagbalbaliw ti ingarna. Nagar-arudok dagiti bumaro a naglisi.

Innala ni nanang ti tallakeb iti duag ti sarusar. Impuestona iti pangadayyuen ti ummong. Winarisanna iti mais iti uneg daytoy. Ingalutna ti tali iti tuktokna. Kimmayakay. In-inutna a ginuyod ti tali. Nagirig ti tallakeb. Immasideg dagiti dadduma a dumalaga ken bumaro iti ayan ti makan ngem saanda a nagtuloy no di ket nagin-inayadda a linikmu-likmut ti takkab. Saan latta met a nagkutkuti ni inang iti nagtakderanna.

Madamdama adda maysa nga upa a nagin-inayad a simrek. Saggaysa pay laeng ti panagtuktokna idi damo ngem idi agbayag kasta unayen ti panagipasnekna. Naawis a simrek dagiti dadduma a dumalaga sa dagiti bumaro. Pasaray adda sumrek ngem agtaray met laeng a rummuar apaman a makatuktok maminsan. Saan unay mabayag adudan iti uneg.

Bigla nga inibbatan ni nanang ti tali. Nabuakda. Adda nakalisi ngem adu dagiti nakulong iti uneg. Naggiinnunnada a sumapul iti lusotanda. Lallalo ti karibusoda idi umasideg ni inang. Linukibna iti apagapaman ti tallakeb. Inkautna ti imana. Gamden dagiti dadduma ti lumusot iti sangkabassit nga ungap ngem nagbabawida met laeng idi madlawda a saanda a lumusot.

Tinukmaan ni nanang ti maysa kadagiti bumaro. Nagkulipagpag ngem insarunona a pinunggos ti maikadua a sakana. Saanen a pimmalag idi inin-inayadna nga inruar.

Apagisu a dimteng ni tatang. Siguro naggapu iti parnged ti nuangna. Apaman a makariing, pagtarusanna a mapan puruakan dagiti tarakenna a baka ken nuang iti kanenda. Inyawat ni nanang ti natiliwna. Timmiliw pay maysa sana inyawat manen.

Adda ibagbaga ni tatang ken ni nanang ngem diak mangeg ta rimminggor dagiti nabuak a manok a dadduma. Nasiputak laeng ti panangimuesmuestrana iti maysa kadagiti upa a natallakeban ngem inwagis ni nanang ti imana a timmaliaw kaniana. Kaaw-awatan ti panangsupringna iti ibagbagana.

Idi pay la rabii a nangegko a pagsarsaritaanda dagiti manok ngem diak inkaskaso ta yepyepenak idin. Diak koma pay inin-intunaran ngem kasla nakulding bassit ti boksitko idi nangegko ti kuna ni amang a panagpupok iti manok. Nabayag ngaminen daydi naudi a panagigupmi iti digo ti manok a napariaan. Nainut ngamin ni nanang no panagpartian kadagiti tarakenna a manok ti pagsasaritaan.

Kaykayatna unay a paaduen. Kanayon a pambarna a yuray ti panagtalon ken tapno addanto kano in-inutenmi a sidaen no gawat. Ngem naminsan, nagtabtabaaw ni tatang ta sakbay a dimteng ti panagtutudo, immay ti peste. Dandani naikipas amin a manokmi. Maysa laeng a bumaro ken dua nga upa ti nakalasat. Agkaraudatalda iti paraangan.

“Ta ket ti kunak, ka-u-uray ingganat’ namullalakaw…” kinunana. Saan a simmungbat ni nanang. Idi mumalmalem, awan sintagarida a nagikali kadagiti natay a manok iti puon dagiti chico.

Kabigatan daydi, nasdaawak ta nakariingak iti al-alek-ekda sakbay a bimmaba ni tatang a napan nangted iti kanen dagiti pastorna. Kasla saanda a napukawan iti dingnguen. Ngem nabayag a nailiwliwagko. Aglalo no madanonan iti pannangan a marunggay ken saluyot ti kaatag ti labayko.

Imbag ta dimngeg ni inang iti imbaga ni amang idi rabii. Ton umay a Sabado, sigurado a maurnosto manen dagiti bagisko.

“Pumartika koma iti uray maysa la kadagiti manok…” Ammok a nakaiddada metten. Nasidek ti pannakalaga ti kawayan a kansir a nangbeddeng ti iddak ken ti pannakasilidda ngem nalaka a sinarut ti marabangag a panagsao ni tatang.

“Kapigsada nga agitlog,” insungbat ni nanang.

“Dagidiay bumaro ti kunak.”

“Danto pay agmanada?” adda panagkedked ti timek ni nanang a simmungbat.

“Da met diay mayor manada,” kinuna manen ni tatang. “Su a pati siak… awan pay ti kiredko…” adda pay nayun ti kinunana ngem diakon nangeg ta umir-irteng ti panagginnuyod ti ridep ken puotko tapno mailibayak.

“Langgong!” Langgong, kinuna ni nanang ken ni tatang ngem ammok a saanna isuna a kinagura. Nailadawak ketdi ti nalag-an a panagsipatna kaniana ngem kasla paset laengen ti umay a tagainepko ta intultuloykon iti naturog.

Ad-adda a namurmurayanak idi naangotko ti ingel ti asuk ti pinadis ni apongko a baket iti sirok ti balay. Nabayagen a kabbalaymi ni apong. Idi natay daydi apongko a lakay, immay metten timmipon kadakami. Ubingak pay idi. Apagtandak. Inubbanak ni tatang idi alaenda ti retratomi iti likud ti nakalukat a lungon. Imbagana a kitaek ti rupa daydi apong. Sinurotko ti bilinna ngem idi nakitak a limmitem ti rupana ken kasla saanen nga isu, nagbaw-ingak a dagus. Nasiputannak ni tatang isu a pinaulitdakam’ nga inalaan.

Agpadakami ken ni nanang nga awan kabsatna. Nagtipidkayon, mangmangegko no dadduma a kasla pangrabrabak dagiti karrubami a babbai a kasinged ni nanang.

“Pay dika dumawdawat?” damdamagenda pay no isuda laeng ti agsasarita ken dida ammo nga addaak iti linged a dumdumngeg.

“No bassit koma pay ni Ulloy, pagkaradapem a mangballasiw ken ni lakaymo, sakbay a maturogkayo… wenno pagpaklebem a maturog ta bareng makabirok iti adina,” nangegko pay naminsan nga adda nagkuna kaniada.

“Kaasi met ni Ulloy, awan kay-ayamna piman…” kinuna pay ti maysa.

Christian ti naganko ngem ni laeng maestrak ken dagiti kaeskuelak ti makaammo. Managsakitak kano ngamin idi ubingak isu a binuniagandak iti “Ullloy” iti sirok ti latok. Mamulta iti sangakuribot nga itlog ti mangpanagan pay kaniana iti Christian, intagbat kano daydi apongko a lakay iti adigida idi naluto daydi niniogan. Sipudna kano met idin, saanakon a naggurgurigor. Pimmigsaak a nangan nupay saan a nagbaliw ti kinakullapitko ken diak inabutan ti tayag dagiti kapatadak.

Isu nga awan sabali a nakikabbalayan ni apong a baket. Anusam pari, uray ket pati sagapa, tawiden ni kumari. Diak ammo no panglamlamiong dagiti bartek a pasaray saan a maliklikan ni tatang a mapan tugawan sagpaminsan. Agis-isem laeng ni tatang ta ugalina ti saan unay makaadu nga agsarsarita no maidilig kadagiti ummong ti lallaki a minalem nga adda arak a pagsasangguanda.

Ngem saan a gapu ta di maun-uni, nalaka laeng a supringen ti kayatna. Naanus no la ket tungpalen ti bilinna. Naasi ketdi ken ni nanang ken kabainna ni apong. No dadduma nga adda madlawko a pagsungkiaanda ken ni nanang, pamrayanna ti agpakni idiay lakubmi iti ballasiw ti waig. Ton sumangpet, ninton nanang ti madlawko a mangay-ayo kaniana. Ngem no siak ti agpatol-patol, mulaggetannak laeng, agkiapetakon ta ammok nga ipaypaysona.

Malikudanen ni apong ti langit no magna. Adda pay sarukodna. Ngem agudong pay laeng, mamitlo iti makatawen.

Umuna, no Semana Santa. Domingo Ramos pay laeng nakasaganan dagitay niog a singlagenna. Parbangonenanto iti agsinglag iti Biernes Santo. Ikargana ti kassinglagna a lana kadagiti urnongna a botelia sana urnosen iti uneg ti daan a bay-onna. Kurkurantongenanto nga iserrek idiay sango ti altar ti simbaan sakbay a mangrugi ti siete palabras. Sangkaibagana nga isu kano pay laeng ti kasamayan nga agas iti sakit ti nakawkawa a tian ken sukal kadagiti napay-odan iti di katatawan.

Maikadua, no umuna nga aldaw ti Mayo. Piesta ti ilimi a Sinait ken makuna a panangrambakmi ken ni Apo Lakay wenno Santo Milagroso. Nangegko naminsan a sarsaritaen ni apongko nga idi un-unana, naisadsad kano idiay igid ti baybay a nakakahon a rebulto. Taga Sinait kano laeng ti nakabael a nangbagkat; saan kano a pulos natingiting dagiti dimmayo.

Adu dagiti napasnek ti pammatina. Maysa ni apongko. Manipud adda tandak, dina pay naliwatan iti immagep no madanon daytoy nga aldaw. Ammok ta kanayonnak nga itugot. ‘Imbag koma no makapagkedkedak ngem saan ta da nanang pay ti mangyabog kaniak. Pangay-ayoda ti panagumak iti papsikel ken halo-halo. Naminsan, napalaluak siguro ta nagsakit ti tianko idi nakasangpetkami.

“Payya, inggaedmo la unayen ti nangan?” dinamag ni tatang. Saanak a simmungbat ta kalsa lallalo ti panagbatikosna.

Inyilut ni apong ti lana nga iduldulinna. Pudnon sa a nasamay ta saan a nagbayag, naguttotakon ken nabang-aranak.

“Kunakto met kadakayo, saan a sarsarita ti kinasagrado dayta a lana,” kinunkuna ni apong.

Ipitlonanto, no piesta ni Apo San Nicolas a patron ti ilimi. No mabalin la koma nga ilemmengak no kasdiay a sumangpet. Sakbay ngamin nga itedna ti sarabok a naimas a pandecoco, pakanennak pay nga umuna iti tinapay ni Apo San Nicolas nga insangpetna. Makaispel, ta awan la ngaruden ti ramramanna, nakakerkersang ken natangken pay ti pannakabellaayna.

Immulogak. Nagtarusak iti kamarin a parnged dagiti kalding. No awan ti agbasa, mangiwayway kaniada ti intuding ni tatang nga obrak. Diak inkankano ti angseg ti isboda ta naruamakon. No kastoy nga igaaw, idiay lakubmi iti ballasiw ti waig ti pagiwakdarak. Sangkabassit laengen ti ayus ti waig, kabaelandan a lasaten.

Nasapa pay a panaggi-iwakdar. Ammok a didanto met la agipasnek a mangan ta nabasa pay laeng dagiti ruot iti linnaaw. Ngem intultuloykon ta nalagipko ti nagtutulaganmi kada Boyet ken Baste ken ni Bebot a sapaenmi iti agbabasketbol. Ngamin no umal-aldaw, awanen ti pagay-ayamanmi ta paksiatendakami dagiti bumbumarito. Pagangayanna a pagpipinnasaanmi ti bola iti sirok ti salamagi.

Dakami ti maudi a balay iti abagatan. Sinurotko ti dalan nga agpaamianan, ukkonko dagiti kaldingmi. Linabsak ti intar dagiti babbalay agingga a nabatogak ti balay da Baket Kida ken Lakay Asiong. Maudi a balay iti amianan ti kasla naipusing a balayda. Maudi la ngaruden, sidek ti darekdek ken napuskol a muymuyong ti naipalawlaw iti arubayan a pannakaaladna.

Assideg a maal-alimadmadak kadagiti agsasarita a lallakay a parpara-ipusanda ti nagan ni Lakay Asiong iti “mara hapon” no dadduma. Diak ammo no ania ti kayatda a sawen ngem naminsan, adda nangegko a saanna kano nga ammo ti makikarruba. Ti kanayon ketdi a makitkitak, adda nakabarikes a talunasan iti siketna. Ammomi amin a pumurok nga awan ti basta-basta makapan agaserserrek iti inaladanda, malaksid dagitay mapan agpailut wenno agpaagas ken ni Baket Kida. Isu ti makuna a mannapal iti lugarmi. Adda pay ket agkunkuna a dimo mabalin a lokuen ta “kabaelanna iti agaramid no kayatna”

Ngem nakurang ti pammatik kadagiti agas ni Baket Kida. Naminsan ngamin naranaak ni Lakay Asiong idiay waig nga agparparti iti banias iti abay dagiti nakunikon a lanut ti makabukay.

“Pagan-anoyo dagita apong?” inturturedko a dinamag. Intudok dagiti lanut iti asidegna. Sabagay dina pay impakita ti simronna kaniak. Gapu ngata ta siak laeng ti ubing a lumablabas iti balayda.

“Ilaok ni apom kadaytoy apro ti banias nga ipainumna kadagiti agasanna,” insungbatna. Uray la a nagmuraregak ta kasla naramanak ti pait ti agas nga imbagana.

Adda bugbugtong nga anakda, ni Manang Loida. Ngem saan a mapaspasiar a kas kadagiti dadduma a babbalasang ditoy ayanmi a kunam la no apon dagiti babbaro ti paraanganda. Ket no langa ti pagsasaritaan saan a maatiw ti pintas ni Manang Loida. Gapu ngata ti kinainget ken ugali dagiti nagannak kaniana.

Simkad ti maysa a pangganakan a kalding. Gutadek koma ngem nasiputak a nagpugiit. Umisbo gayam. Nagaruyot ti likudanna. Immasideg ti toro. Inangotna ti agtuytuyayok. Nagbanang-es sa nagmusiig a kimmita iti ngato. Kugtarak koma iti rurodko a nakakita ngem isu met a nangegko nga adda nagdul-ok iti balay da Baket Kida. Madamdama, naulit ti dul-ok sa adda manen pasarunsonna.

“Loida, payya? Agdadagsenka?” naitimkak ti baket.

Awan ti nangegko a sungbat iti sinao ti baket. Intuloyko ti nagna. Adda pay simmaruno a saona ngem diakon inkaskaso. Ti pannakangegko iti dul-ok, pannakalang-abko iti isbo ti kalding ken pannakakitak ti panangangot ti toro iti tumuytuyayok nga isbo, kasla naawis ti rusokko nga agbakkuar. Nagkatayak. Intuprak.

Simmalogak iti lipit nga agturong iti waig. Makuna a tallokami laeng a pamilia ti dumaldalan ditoy ta naggaabay ti dagami iti ballasiw. Lakubmi ti dumna iti waig. Adda talon ken bangkagna, kapan-awan ti maysa nga igidna ken kakawayanan ken bakir ti dadduma. Daytoy ti madlawko nga ap-apalan dagiti bartek ken ni tatang ta umanay kanon a pagkiwasanna. Tawid ni nanang kada apongko a baket.

Iti amianan ti lakubmi, daga da Lakay Asiong, adda bassit a bangkag ken uma a pagmulmulaanna iti nadumaduma. Iti laud, talon da Mang Bantor. Dati nga agbasbasa idiay Vigan iti kolehio ngem nagsardeng idi natay ni tatangna. Daydayawen dagiti nataengan ni Bang Bantor ta idi nagsardeng a nagbasa isun ti nangpabasa iti adina ket iti daytoy a tawen malpaston. Isunto ti umuna nga inheniero ditoy Calingayan a lugarmi.

Kadagupan kadakami nga ubbing, siak ti paboritona. Ammok a kumpasan. Dakkel ngamin ti panagtalekko kaniana. No saan nga isu, mabaalin nga inggana ita diak pay la maawatan no kasano ti agsolbar iti “fraction”. Dumdumngegak met idi isuro ti maestrami ngem saan a nalawag ti pannakaawatko. Idi nagpaisuroak ken ni Mang Bantor, nangala iti bislak ken batbato a panagipalawagna agingga nga inalunosko.

Sipud idin no adda diak maawatan kadagiti asignaturak isu ti pagdamagak, naurnos ti panagpalpalawagna. Isu a no dadduma, uray dina ibagbaga, no adda makitak nga ar-aramidenna ket ammok a makatulongak, boluntarioak nga umasideg kaniana. Maysa pay a pakaay-aywak kaniana, saan a naimut. Agum-umaak, no kabunga dagiti mulada a nasam-it a sua.

Intuloyko ti simmalog. Idi nakadanonak iti gasadan ti waig, apagisu met a sumalog ni Mang Bantor iti bangir a teppangna. Adda baklayna a pinuon ti mais a lilingtaen iti bungana. Inurayko a makababa.

“Nagsapaka ket a mapan agiwakdar kaldingmon Ulloy,” inunnaannak a nagsao.

“Nasapaak a nakariing manong,” awan ti ammok a sabali a maibaga.

“Dika unay agsapsapa a bumallasiw no kua… amangan no maranaam dagitay kurimaong.” Ammok nga agang-angaw.

“Sikat’ nangibaga kaniak idi manong…awan kinaagpaysona ta kunkunada a kurimaong,” impalagipko.

“Dagitay karasaen…kunak koma,” inyalak-akna. Nagkatawaak met.

Simmang-atak. Natudio dagiti kalding ta naruamdan iti daytoy a dalan. Saan pay a rimmuar ti init. Napuskol pay laeng ti angep kadagiti talon. Intarusko ida iti ungto ti bangkag nga ammok a maamitan iti linong ti damortis inton tumangkayag ti init. Uray maladawakto nga umay mangilinong saandanto pay la nga agal-al.

Iti sulina iti daya ti lakub, marasipnget pay laeng iti sirok ti nagsaplak a dakkel a bangar. Iti abayna nga ayan ti nagpinnutipot nga uplas ken baliti, palalo ti ringgor dagiti perroka, kurutukot kada kiaw a mangmangan iti bungada. Kagura ni tatang nga umasidegak dita. Adda kano marmarna. Dandaniak kano natay idi kaddissaag ni nanang iti balitang ta nakadalapus dita ni tatang. Isu nga uray palalo ti ayatko a mapan agpalsiit kadagiti tumatayab, diak maaramid. Ngem naminsan a dinamagko ken ni Mang Bantor, awan kano ti kinaagpaysona dagiti marmarna. Adda inruarna a libro a nangipalawag no ania dagita a pammati. Binasana kaniak ngem diak naawatan ta inglis.

Apagisu a rugian ni Mang Bantor ti agpulting iti bunga ti mais a baklayna itay agsabatkami, idi mabatogak ti balayda. Uray saanak a nagpakada, simrekakon iti paraanganda. Naruamkamin a kasta. Tinulongak a nagpuros.

“Adda man ngata dimo maawatan a homworkyon…” impuruakna iti kuribot ti gumi ti mais nga ig-iggamanna.

“Awan manong…ditoyko nga urayen da Boyet…agbabasketbolkami,” impisokko met ti pinungtilko a bunga iti pagikkan.

“Su met la a sinapsapam napan nagiwayway…awan met lat’ nakitam a karasaen?” impalagipna manen nga agkatkatawa.

“Adda ngem kinabogko…wen gayam manong…niat’ kayatna a sawen ti agdadagsen?” bigla a nalagipko ti nangegko a kinuna ni Baket Kida itay lumabasak iti balayda.

“Pay ta damdamagem? Nakanggam ta?” pimmasnek ti panagkitana.

“Ni mistrak…kasarsaritana dagitay kaduana a mimistra,” impambarko.

“Agdadagsen…hmmp,”nagpanunot. “Kua…masaksakit…immulog diay gloria, kua gayam, napug-awan tay gayyemna nga ansisit,” nagalek-ek manen sana kinuso ti buokko. Ad-adda a natikawak.

Apagbiit nga inleppasmi ti nagpuros. Agtarayak koman ta nangegko ti kanabtuog ti bola iti basketbolan ngem inggawidnak. Nangala iti lima kagumi iti kuribot sana impasab-ok kaniak. Agkedkedak koma ngem iniggamanna ti imak a mangtengtengngel iti sab-okko sanak intulod iti ruangan ti inaladan. Inlaylayonkon iti nagawid saak nagtarus iti basketbolan.

Maraladawen a panaggi-ilinong iti pastor idi malagipko ti mapan agilinong kadagiti pastorko a kalding. Kinutikotko ti palsiitko sako insalikad. No dadduma ngamin, iti tuktok ti damortis ti pagga-ayaman dagiti perroka ken kurutukot no naumadan a mangmangan iti bunga ti baliti ken uplas. Pinidutko ti bassit a timba a sakduakto iti inumenda idiay waig ket nagbuatitakon.

Inyun-unak ti nagarudok a napan iti sirok ti damortis. Pinindak a minulenglengan dagiti aringgawisna ngem awan ti makitak a tumatayab. Kimmitaak iti ayan ti bangar. Naariwawa pay laeng dagiti tumatayab iti sanga dagiti nagpinnutipot nga uplas ken baliti. Ti rurudko, pasaksakak koma ngem nalagipko ti ballaag ni tatang.

Dinardarasko nga impar-nged dagiti kalding iti linong. Pinainumko ida. Idi agawidak, asidegakon iti salugan a kumamang iti waig idi nataldiapak ni Manang Loida nga agdardaras a sumalog met iti bangir a salugan. Dinagusko ti kimleb saak nagtaray a nagsubli. Dagus ngamin a nalagipko tay imbaga ni Mang Bantor: amangan ketdi no agpayso nga adda gayyemna nga ansisit!

Sumuksokak koma iti kapan-awan ngem napanunotko a diakton makita isuna no agtarus iti dagada. Intultuloyko ti nagtaray nga immamang iti puon ti salamagi iti nagbebeddenganmi. Naglingedak iti puonna saak simmirip. Agtalatalangkiaw apaman a nakasang-at iti dalan. Agpayso ti atapko, mapan iti umada. Impasurotko ti panagkitak iti puon ti salamagi a naglingedak. Kabaelak nga ulien! Ita laeng nga uliek daytoy ta naalsem, uray adu ti panagbungbungana.

Nainayad ken naannad ti panagulik. Malaksid a diak kabisado dagiti sanga ti ul-uliek, amangan no madlawnak pay ni Manang Loida. Diakton makita ti pannakisinnarakna iti gayyemna nga ansisit, no agpayso nga adda. Idi makangatoak, kinawiwitak ti sanga a nagtugawak. Apagisu a matannawagak ti uma nga ammok a turongenna.

Iti nagbabaetan dagiti napuskol a bulong ti salamagi, binirokko ni Manang Loida. Kaskasdi latta nga agtaltalangkiaw; kasla madandanagan. Pasaray agsardeng a tumaliaw sananto manen idardaras ti umaskaw. Lallalo nga inyet-etko dagiti sakak amangan no matnagak. Pinangduaak a rinakep ti sanga iti sanguanak. Madamdama, adda nadlawko a nagkarayam iti takiagko. Alumigas! Pinitikko. Madamdama adda manen alumigas iti bangir a takiagko! Pinitikko manen. Adda nadlawko iti tengngedko. Kinarawak. Nalamuyot. Pinidilko nga inikkat. Alumigas!

Bumabaak koman ta napunno gayam iti alumigas dagiti sanga ti salamagi ngem isu metten a nakadanon ni Manang Loida iti dagada.

Miningmingak manen. Napudaw isuna ken talaga a napintas ti panagruprupana. Gapu ngata ta saan unay a rumrummuar iti balayda. No agbado met iti kasla uniporme da Miss Inamoroso a maestrami idi iti maikadua ken kalilibnosan kadagiti mamaestra iti Binacud Elementary School a pagbasbasaak, napinpintas nga amang isuna.

Nagtarus iti sirok ti puon ti was, iti ayan dagiti nabengbeng a pinuon ti busbusilak ken kalimbunog. Idiay ngata ti ayan ti gayyemna nga ansisit? Awan sa met ti bunton idiay, idiay kano ket ti balay dagiti ansisit, sinungbatak met la ti bagbagik.

Diakon inkankano dagiti alumigas. Pasarayko ida pitiken, aprosan sako iwagsak. Mangrugin nga aggagatel ti bagik. Inin-inayadko ti nagkudkod. Saanko nga insina ti panangmingmingko ken ni Manang Loida. Talaga a makaay-ayo ti langana ngem saan a mailinged ti napalaus a danagna.

Kimmaro ti panaggayadgadko. Kinitak ti takiagko. Adda manen alumigas iti kannigid a sikok. Pinitikko. Linukaisak ti boksitko. Kasta unay ti kabanernan!

Insublik ti panagkitak ken ni Manang Loida. Nakatallikud. Kasla adda dadaananna. Madamdama adda nakitak nga agar-arudok nga immasideg. Uray garawna laeng, mailasinko. Ni Mang Bantor!

Awan sinsao, naginnarakupda. Napaut. Idi naginnibbetda, agsangsangiten ni Manang Loida. Adda ibagbagana ken ni Mang Bantor ken madlaw a limmalo ti danagna. Kasla naakaran ni Mang Bantor iti pannakasikur ni Manang Loida!

Madamdama inulitda ti naginnarakup. Napapaut manen. Inukas ni Mang Bantor dagiti inyarakupna a takiagna ken ni Manang Loida. Pinidilna ti timid daytoy sana inanggo dagiti bibigna. Madamdama nagpakni da iti linged dagiti napuskol a busbusilak ken kalimbunog.

Saankon a makita no ania a talaga ti ar-aramidenda ngem nakitak a kimlebda.Adda makitak nga agkutikuti iti nagbabaetan dagiti naraber a muyong ngem diak malasin no ania a talaga.

Intuloyko ti nagkudkod ta napalausen ti budo dagiti takiag ken gurongko ken ti bagik. Nakalablabbasiten dagiti kabanerko. Iti saan a mabayag, rimmuar da Mang Bantor iti simmuksokanda. Naginnarakupda manen sakbay a nagsinada. Immuna ni Manang Loida a nagdardaras a nagtalaw. Idi makaadayo isuna, nagpalaud metten ni Manong Bantor iti direksion ti talonda.

Dinardarasko ti nagkaruskos nga immulog idi awandan. Inuksobko ti badok apaman a nakababaak sako inwalagwag ta amangan ketdi no adda pay la aglemlemmeng a makabudo. Nakalablabbaga dagiti kabaner a naimurumor iti bagik. Apaman a naisuotko manen ti t-shirtko, pinidutko ti bassit a timba nga impaklebko iti puon ti salamagi, nagar-arudokak metten a nagturong iti salugan a bumaba iti waig.

Lallalo a pinardasak ti nagna idi nakabatogak iti balay da Manang Loida. Diak pulos timmalliaw iti paraanganda. Masdaawak ta idi makadanonak iti batog ti balay da Mang Bantor, addan a nakatugaw isuna iti imbangsal a nagpurosanmi itay bigat iti mais. Diak koma agpadlaw ngem nasiputannak.

“Naggapuam manen Ulloy?” pinayapayannak.

Indumogko ta diak kayat a makitana dagiti kabaner iti tengngedko ken diak kayat a madlawna nga adda nasiimak.

“Naggapuam…payya nga agpasia-pasiarka ket kasta unay saniitna?” inulitna ti nagdamag.

“Apanko sinarungkaran tay gayyemko nga ansisit manong,” diak nagawidan ti nagisem iti imbagak.

“Kadtoy man…naggapuam a talaga?” inin-inayadnak a ginuyod.

“Diay sirok ti was…iti baet dagiti kalimbunog,” no apay met a diak makapaglibak, gapu ngata ta napasigak la unay kaniana.

Nasiputak la unay ti panagmulagatna! Ngem apagbiit laeng.

“Ulloy… no ania man ti nakitam, uray sinno dimo ibagbaga…wen?” nagdumog ta medio arasaas ti panangibagana.

Nagtung-edak. Adda koma pay ipasarunona a sawen ngem apagisu metten a nagallungugan ti pukkaw ni nanang a mangsapsapul kaniak, ‘su a simyagakon.

Kadua ni nanang ni tatang iti paraanganmi a mangpadpadaan kaniak. Nadlaw a dagus ni inang dagiti kabaner iti takkiag ken tengngedko.

“Pay…naan-anokan?” sinabatnak.

Awan ti mapanunotko nga isungbat. Diak kayat nga ibaga ti pudno nga inalumigasak ta diak kayat a palutputenda ti naggapuak. Nakapagwenak ken ni Mang Bantor nga uray sinno awan ti makaammo iti nakitak.

“Ni…palalot’ kabanermon! Nakadaldalapuskansa metten!” linukaisannak ni nanang.

Immasideg ni tatang. Nakitana ti insalikadko a palsiit. Dinutdotna.

“Amangan no napan nagpalsiit idiay yan ti bangar. Kaadu ket dagiti billit nga agkaan iti bunga ti uplas ken baliti,” impakitana ti palsiitko. “Sangkaibagak a dika umas-asideg idiay…ta amangan no makadalapuska…kitaem, di pinakaptandakan!” pimmigsa ti timekna. Kasta ni tatang no makapungtot wenno madanagan.

Adda tultuleng ni apong ngem diak ammo ta idi nangegna ti kinuna ni tatang, kasta unayen ti pardasna a nangiruar kadagiti iduldulinna a prinaskita a sagrado a lana.

“Yegyodtoy, ta sukalentayo…” impayapayna ti iggemna a botelia.

Inuksobannak ni nanang. Lallalo a dimmakkel ti mulagatda a nakakita kadagiti dadakkel a kabaner iti abagak.

“No di kabaelan a sukalen ti birtud dagiti lana…amangan no saan la a nakadalapus…napasakitanna pay ida,” binukbukan ni apong ti dakulapna iti lana sana insapsapo iti likudko.

Insarunona a sinapsappuan dagiti takiagko sa ti sanguanak ken ti tengngedko ken pingpingko. Nasay-opko ti binunglog nga angot ti lana. Inalidukdokak. Inapputko ti agongko ngem kiniwar ti angot ti rusokko. Diakon nagawidan. Nagsarwaak.

“Napakaruan dayti ubing…tani, nagbakkuaren! Inkay ipan diay yan ni Kida ta sunat’ mangsukal. Narigat sa a masukal iti sapsapo…amangan no masapul nga adda maipainum kaniana,” kinuna a dagus ni apong.

“Mandiak…” makasangsangitak a timmangad ken ni nanang. Nalagipko ngamin ti pait ti ipainumna nga agas: naglaok nga apro ti banias ken lanut ti makabukay!

“Lokottoy…pay a madika? Dimo ammo nga isut’ nangsalbar kenka idi kayyanakka? No di isuna…idi nakadalapusak, ‘daka koma pay ita,” dimmagsen ti panagsao ni tatang. Madlaw iti rupana a madanagan.

Kaslaak nabiit pay a natalian a kalding a ginuyod ni nanang. Simmaruno ni tatang. Adda maysa a karrubami a nakasiput iti langlangami. Nagdamag. Imbaga ni nanang nga ipandak pasukal ken ni Baket Kida ta nakadalapusak. Nangeg dagiti dadduma a karruba. Dagus a naikuadroda kadagiti tawada.

Nakatiwangwang ti dati a kanayon a nakatangngep a ruangan ti paraanganda Lakay Asiong. Simmirip ni nanang iti uneg ti inaladan ngem awan tao. Intung-ed ni tatang ti panagtuloymi. Nagin-inayadkami nga immasideg iti balayda.

Agdadayawen koman ni nanang idi nadlawko nga awanen ti gagatel ti bagik. Kinitak dagiti kabanerko. Mangrugidan nga agpukaw! Nadlaw met dagiti nagannak kaniak.

Ituloy koma latta ni nanang ti agdadayawen tapno dumanonkami ngem adda nangegmi nga agsangsangit. Nagkinnita da nanang ken tatang. Madamdama gimluong ti timek ni Lakay Asiong a kasla nangbettak ti maikadua a kadsaaran ti balayda.

“Akingappuanannn…” agpalpalutpot. Awan ti simmungbat. “Akin aramid kunakkk…” inulitna. Awan latta ti arimekmek, malaksid ti saning-i ni Manang Loida.

Bigla nga adda nanakraad. Panagdenggegko, dinapig ni Lakay Asiong ti didingda!

“Ni Ban…tor… tang…” dandani saan a maawatan ti timek ni Manang Loida ta kimmaro ti panagsangitna. “’Maydanto kan’ ken ni nanangna ditoy no rabii….”

Nagdalagudog ni Lakay Asiong a bimmaba iti agdan. “Siak ti talaga a mapan mangpaneknek no talaga nga umayda…naktidiaske…kimmurimaonggg!” kasla dinakam nakita a nakatakder iti uneg ti paraanganda.

Nagtaray a rimmuar nga agturong iti balay da Mang Bantor. Kasla nanglengges iti uleg ti panangpetpetna iti putan ti imbarikesna a talunasan. Nakaisem da nanang ken tatang a nagkinnita. Panagriknak kasla lallalo a simmaniit ti dandanin agmatuon nga init ken ammokon no sinno a talaga ti kurimaong!****

IDI AGAWID NI KA MARTA

IDI AGAWID NI KA MARTA
Federico T. Ilac, Jr.
Orihinal a muniskrito ti naipablaak iti Bannawag 2006. Maikatlo kadagiti napadayawaan a sarita iti Iluko, KOMISYON SA WIKANG FILIPINO
Kasla nagadiwara nga angot ti malut-luto a naimas a makan iti tiempo ti gawat a nagdegdeg ti saraaw dagiti boksit ti damag a sumangpet kanon ni Ka Marta! Isu ti kakaisuna a nangtawid ti nabayagen a nabaybay-an a daga iti pingir ti purok iti asideg ti waig. Kas kabayag ti saan a pannakataripato ti daga kadagiti nasapa a simmina a dadakkelna, ta nanumo ti klasena: panaraten ken marapila, kutatel ti mula a maitukit, nagtuboanen iti atap ken awan kaes-eskanna a ruruot; nagbalin pay a dumpsite dagiti dadduma a pumurok kadagiti didan pagan-ano nga alikamen ken no ania la ditan a basura, nabayagen nga awan ti espasio iti utek dagiti tao iti Barangay Napanawan ti anniniwanna.
Dandanin siguro tallopulo a tawen a saan a nagpakita manipud daydi papanawda a sangapamilia. Awam man la ti damag maipanggep kaniada no ania ti napagtengda. Kasta met dagiti pumurok, kasla awan met ti interesda a mangammo no ania ti napaspasamakda. Basta idi nakapanawdan, in-inut metten a napukaw iti lagipda, kasla pannakapukaw dagiti kimraang a ruot gapu  iti tikag iti kalgaw, no masaplakan manen iti langto dagiti kattubo no nakapngrugin nga isabuagna dagiti bayakabak iti bulan ti Junio.
Kadagiti tinedyer a kasla ti la importante kaniada ket ti kabaruanan a selpon ken agbirbirok iti baro a teksmeyt, kasla awan nangegda ta awan pulos pamalpalatpatanda no siasino ni Ka Marta. Ken ania koma no sumangpet? Di sumangpet.
Ngem kada Mang Kardo a saan pay a nakapagtindek ti init, sumagmamanon  dagiti botelia ti cuatro cantos a naitumbada iti abay ti tianggi ni Baket Tomasa, kasla dida mamati. Nagbalin ketdi a nayon ti pulotanda a darangidangan a carabao mango ken kinirog a pindang a pusit ti nabayagen a saan nga immammingaw a dati a kapurokanda. Kasla krosword pasel a dida maiyarikapan iti balikas tapno agsilpusilpo dagiti napalabas ket agbukel ti agdama a pasamak!
No koma no sumangpet ta ditoyna a palpasen dagiti maudi a kanitona, ta agngangabiten gapu iti maysa a kuriteng a gapuanan iti kinaawan ti makan ken agserbi wenno umayna ilako ti daga a natawidna, no adda la unayen agraraman a mayat a gumatang, wenno awanen ti mabalin pay a turongenda ta pinatalaw ti turay amin a barong-barong iti dayta a lugar a madamada a suksuksukan, wen, saan a nakaddidillaw.
Ngem sumangpet kano ta nauman idiay siudad ken nasadsadiwa ti angin-probinsia. Agpatakder kano pay iti balayna ken agsapsapul iti karpintero! Karpintero? Kayatna a sawen a saan a kalapaw! Ta saan a kasapulan iti karpintero no agbangon iti kalapaw.
No agpayso daytoy maintriga a damag nga adda isangpetna a sanikuana, kadagupan kadagiti nagpasiudad a kalugaranda, isu pay laeng ti agsubli nga immasenso!
Ni Cario, no mano a tawenna idiay Manila, idi agsubli, impagarupda nga adu ti nasapulanna a sanikua, ngem piman, malaksid kadaydi dua a paris a baro a pagan-anayna, awanen ti makuna!
Ni Liling nga anak da Lakay Kadio ken Baket Kida, nabayag a nagpakatulong, apaglabes laeng nga agpammuker ti susona idi agtalaw, idi nauma, ubing ti insangpetna, imbag koma no adda makuna nga asawana!
Dagiti agkabsat a Sario ken Iniong, awan ti saan a makaammo iti Barangay Napanawan a nasayaat kano ti sapulda, ta isuda ti  “manedier” ti night club a kukua ti baknang a kabagianda; kaslada kano rangtay a paglabasan dagiti babbai nga agkakapungga. Ngem idi natay daydi amoda , ania met ti insangpetda a babbaketda: agpada a mannabako, saggaysada laeng iti annak ngem kaslan nakapagmenopause ti langada. Adda pay kirkirat daydi maysa! Bisayada kano. Naminsan, nagpakadada a mapan bumisita idiay lugarda, saandan a nagsubli, agpapan ita!
“Amangan no nangabak iti loteria!” Intangad ni Mang Kardo ti linaon ti basona sana binugaw dagiti ngilaw a makipulpulotan. Nangisakmol iti nagalip a mangga. Saan a nagrupanget a nanglidok iti marka demonio ngem uray la a rimmuar dagiti kuretret ti rupana a nangngalngal.
“Ditay’ ammo pari, amangan ket no nagsinada kadaydi bolastog a lakayna ket nagJapayuki. Adda met ngarud pormana no makawwesan. Ammoyo laeng no nakasarak iti baknang a Hapon!”
“Sabagay, no porma laeng, uray damagenyo kadagiti kataebna, isu kano ti kapintasan idi panawenda.”
“Wen nga agpayso, nia! Amangan no kamag-anak ni Yamashita diay Hapon ket adda natawidna a mapa!Nagawidda ket nakalida dagiti “hidden treasures”!”
“Nabuyatay’ koman iti TV. Ken adda ket koman nabagida no nakasarakda iti golden buda? Umuna pay la dagiti kongresman ken senador nga agbibingay. Agpaudi kad’ dagita?”
“Ammom laeng pari no saanda a nadamag.”
“Ania kay’ ketdin ya…dagitanto pay adda idiay Senado ti kunayo, nalalaing pay ti panagangotda ngem bingraw. Nakapuotkay’ kadin ti takki a saan a biningraw?”
“Takki a saan a biningraw? Adda!”
“Pangalaam?”
“Takki dagiti taga Malacanang!”
Gimluong ti paggaak!
Talloda laeng itay a nangbusat iti umuna a botelia ngem ita ket limadan. Sabali laeng dagiti ummong iti bangir ti sirok ti mangga nga agpekpekkel ken mangamlo-amloy kadagiti baudda. Pasarayda paggiinnayaten ken pagsikkasikkaden iti daga.
Iti grupo da Mang Kardo, uray awan ti madadaan nga isaang kabigatanna, adda latta mairemedioda nga igatang iti “stainless” a binotelia. Ken uray no nakamagmaga dagiti tayab iti kusinada, awan man la ti pangiduron iti inapuy no dadduma, no marugian a maluktan ti umuna a botelia a pagsasanguanda, madamdama adda metten rummuar a pulotanenda. Maymayat kano ngamin ti ayus ti arak iti karabukob, no adda idurduronna.
Daytoy nga aktibidad ti makuna a gagangay a senario ditoy abay ti tianggi ni Baket Tomasa. Inumen a makaulaw ken sigarilio ti kapigsaan a lakona. Agsuyaab ti naladawen a bigat ken agtigerger ti ima ti aldaw no awan ti agayus nga agat-chico.
Isu nga ti edad ti kaaduan kaniada nga apagkalay-atna laeng iti kuarenta, kaing-ingasda tay mangpanpanunot koman iti panagretirona, no nagtrabaho iti dakkel ken narang-ay a kompania. Nasiken ketdi dagiti takderda a tinubay dagiti arado ken panagbukkual iti talon. Kasla saanen a ngumisit pay dagiti kudilda a linuto ti darang ti init ken lallalo a pinalitem iti anag ti Ginebra.
Iti Barangay Napanawan kasla naipatpatang la unay ti nagan ti barangayda. Kadagupan kadagiti lugar iti dayaen ti ili a Nagsinnaitan, isu ti makuna a kasla napanawan. Kanayon a kulelat  no progreso ti pagsasaritaan. Ngamin dagiti pumurok, saanda a pulos maidisso daydi daan a kaugalian. No adda dagiti ipatulod ti gobierno a teknisian a manglektiur iti kabaruanan a wagas iti panagmula wenno tay kunada a “masaganang pamumuhay”, dumngegda met kampay idi ngem iti un-unegda kunkunada: patpatiem daytoy, adu la unay!
Kaaduan kadagiti tao, tay pagsasao: saan kita, saan pati!
Ngem no adda met nakitada a simmayaat ti panagbiagna gapu iti kinasidap, sangkaibagada: talekna pay, naggasaten! Talaga a gasatna ti umasenso, naipalad ti nasayaat a gasat kaniana.
Kasta met no adda nadamagda a padada a mannalon iti kabangibang a barangay a napintas ti apitna, ta napasnek a nagtungpal kadagiti baro nga alagaden iti kabaruanan a panagmula, ibagada a napatanganna.
Basta punsion, dayta ti makunada a grasia. No adda linab-linab ti digo wenno nataba, isu ti ammoda a nasustansia a masida. Sagpaminsan a mangmangegda met ti kunkunada a kolesterol ngem ti ammoda, parte laeng ti pakpakatawa ni Dolphy.
Uray ti panagadal, kaniada saan nga isu ti prayoridad. Adu dagiti saan a nakaleppas iti haiskul ta napatpateg ti winnalayan. Ti panagkolehio, nasayaat met no mayat ti ubing ken no adda gastosenna. Ngem no mabalin, mangged laengen, kuartanto met laeng ti sapsapulenna.
Iti biang ni Mang Kardo, saan a pinalidem ti Ginebra ti lagipna, no lagipenna ni Ka Marta. Nabayagen a panawen daydi ken adun ti naiwakasna a marka demonio ngem kasla latta demonio a mamagkintayeg iti isipna.
Addada iti maikatlo a tukad ti Bacud Elementary School idi. Madama ti talon ket basta lattan simmangpet ni Ka Marta, kaduana ti Panggalog ken dua nga annakda. Nabayagen nga aggigian idiay Manila ket dina ammo no kasano a nakapan sadiay. Kataebna daydi anakda a lalaki nga in-inauna. Basta, idi makapuot, kaklasenan ni Onyok!
Idi damo, idolona ni Onyok. Agasem, Manilenio! Naisupsupadi ti kudilna kaniada nga ubbing ta napudaw. Immala kadagiti dadakkelna, aglalo iti amana a natayag ken pamistisuen ti langana. Dirediretso nga agsao iti Tagalog, suna laeng ta saan a makailocano ngem saan unay a nagbayag, madamdama agil-ilocanon!
Saan a nagpaut nga inambinganna ni Onyok. Dagiti tarnaw dagiti dadakkel a matana a no labsam ti agsarita, isu laeng ti naglaon iti naingpis a rupana, in-inut a nagpukaw. Kasla adda ilemlemmengna a liday a saanna a kabaelan nga iruar. Ken madlaw a latta a nagpukaw dagiti dati a ganaygayna.
Naminsan a bigat, sakbay a mangrugi ti klase, kasla nakutoran nga agkukurrot a piek ni Onyok iti maysa kadagiti pagtutugawan iti sirok ti akasia iti maysa a suli ti inaladan ti eskuela. Nakaturong dagiti matana kadagiti agtataray nga ubbing iti bassit a plasa ngem kasla adayo ti panunotna. Inasitgan ni Mang Kardo. Inawisna a makiay-ayam. Nagwingiwing. Saan kano met a masakit!
Kasla naakaran ni Mang Kardo iti ania man a mamayo ni Onyok. Imbes a makiay-ayam, nagtugaw ketdi iti abayna. Idi agbayag, imbaga met laeng ni Onyok: saanda kano a nammigat ta awan ti apuyen ni nanangna!
Kalpasan maysa a lawas, nangrugin nga absent ni Onyok. Masakit kano.
Dinan malagip no mano nga aldaw kalpasanna, natay kanon ni Onyok!
Kalpasan ti klase, nagtarusda iti balayda Onyok, kaduana ti dua a kaklasena a lallaki. Kasla saanna a mapilit ti riknana a talaga a natayen, su a kayatna a paneknekan. Iti panunotna: ipatay ngata ti bisin wenno nabuttawan ti bitukana ta awanen ti gilingenna? Kasta ngamin ti mangmangegna a pagsasaritaanda no kua, marunot kano ti lasag ti bituka, no awan ti madadaan a gilingenna.
Nadanonda dagiti lallakay a mangsangsangal iti tinablonda a kayo a para iti lungon. Kasla awan ti nakakita iti sasangpetda. Makumikumda a mangsirig-sirig ken mangyamba-amba ti panagsasaip dagiti naputedputed a tabla.
Simmiripda iti uneg ti bassit a kalapaw. Nakamassayag ni Onyok iti datar! Naarpawan iti nadulpet nga ules ti kagudua ti bagina. Nakadalukappit ni nanangna a Marta iti abayna, kasla kayatna koma pay ti agsangit ngem awan ngatan ti tumrem a luana. Pasarayna isiplad ti iggemna a diken iti batog ti bangkay tapno bugawenna dagiti agdisso a ngilaw.
Idi pay laeng a nakakita ni Mang Kardo iti simumulagat a natay! Adun dagiti nakitkitana a natay a kaarrubada ngem nakakidemda. Ken saan aya a ti natay ket nakakidem ta nagsat ngaruden ti angesna! Ngem apay ni Onyok ta nakamulagat?
Natarusanna met laeng idi agbayag ti kunkunada: “habang buhay ka pa, kainin mo na ang gusto mo para hindi ka mamatay na nakadilat ang mata!”
****
Inyakarda ti pagsasanguanda a lamisaan iti malinongan iti mangga ta naamitan idan ti bumarbara nga init. Adda nangpidut iti puted a tabla ket intingalna met laeng iti sirok ti maysa a saka ti lamisaan tapno saan nga agluggaluggad.
Bumarbara met ti anag ti Ginebra! Maymaysan ti ummong ta timmiponen dagitay agpekpekkel iti manok. Kasla kolor ti agkamata dagiti matadan. Kada maawangan a botelia, adda latta kallukat a maisukat. Aglalaaok met latta ti mapanpanunotda a sungbat ti mangpaspasel kaniada.
“Baka nangabak iti  “big time” a sugal ni Panggalog.”
“Pangalaam koma ti bigtaym kadagiti kanto-kanto a sugal idiay Manila pari. Mangabakka man, baria-baria laeng. Ti la makastrek kadagitay sugalan a bigtaym, dagitay met la bigtaym. Kas koma no alipureska ni gobernador, kabigka ni komisioner wenno ni gobernador mismo. Dagitay la espoting ti makastrek sadiay!”
“Kunakto pay, nagJapayuki!”
“Dakay’ met, saan pay nga uso ti diadiapayuki idi, sinno met ti agJapan a nasurok a kuarentay singkonan?”
“Amangan ket no nagpa Vicky Belo!”
“Uy, artista la ti mapmapan agpadpadoktor Belo ken dida kad met makita diay birt sertipikitna.”
“Naglaka a pabaliwan no kayat, no saan di gumatangka, nagadu kano ti magatang kadagiti lansangan idiay Manila!”
Apagisu a dimteng ni Manang Iska, sagatan ti damag iti Barangay Napanawan. Adda gatangenna iti tianggi. Maluklukbaan ken agsalsalagasag ti saanen a mailasin a dati a kolor ti dasterna. Ubbana ti saan pay a napusot a tagibina ken ip-ipusen dagiti matukadtukad nga agadi. Pasarayna tippayen ti ima ti ubbana a mangitakaw-takaw ti panangkautna iti yudyud a susona. Iti purokda, awan ti damag a makalusot iti lapayagna.
“Ka Iska, nia nay ti “huling balita”? Tonano kan’ a sumangpet ni Ka Marta?”
“Umayda kan’ no bigat ditoy! Agtarusda ken ni kapitlona nga Ansiang. Idi kano pay la gayam napan a lawas nga addadat’ Batac! Diayda a nagtarus!”
“Batac! Apay a nagtarusda idiay ket awan met kabagianna  a taga Batac?”
Nakarkaro man ketdin ti siddaawda. Kasla pay nakissayan ti kugtar ti Ginebra iti nangegda.
“Balo kano gayamen!” intuloy ni Ka Iska. “Duduada kanon nga agbibiag ken ti balasangna, no malagipyo daydi anakna a babai nga adi daydi natay.”
“Agpayso kano nga umay agbangon iti balayna?”
“Kasta man ti kunada. Inton bigat, kaduadanto sa pay ketdin ti maestro karpintero, tapno makitana ti lugar a pagipatakderanda.”
“Ammokon no kasano a nagkakuarta!” inkatek ni Mang Kardo a kaslan kalabbasit ti sabong ti arbor ti rupana. “Panagkunak inlako daydi lakayna ti “kidney” na! Uso ket kano dayta idiay Manila. Adu  dagiti aggatang a taga abroad. Dakkel kano ti bayadna, siempre doliar pay. Tayms pipti kunam man!”
“Wenno taga Yuropa kunam ketdi pari, dakdakkel man sukatnan!”
“Wen siguro nia…sa malaksid ti bayad ti kidney, amangan ket no adda pay naawatda a sabali a “pabuya”. Baknang dagita, galante no tumira.”
“Ngem natay met pari, kitaenyo ket balo kanon!”
“Su ngarud nga idi natay, nanayonan man ti kuartanan. Ammoyo lang no inlako ni Ka Marta daydi bangkay ni Panggalog a partien dagiti agad-adal iti medisina.”
“Hal-at, talekna pay!”
“Suerti ni Ka Marta, malas ni Panggalog kunam pari.”
“Ta man ti kunak, uray sangatarayan sangaapuyan, basta addatay’ pay la a manglidok-lidok, awan danag kunayo man pari.”
Naituloy ti panagrikus ti baso. Saan latta a kinullaapan ti anag ti in-inumenda dagiti nakullaapan nga utekda a mangpanpanunot ti sungbat ti nagbalin a burburtia kaniada.
II
Nagtalinaed a puris iti kaunggan ni Ka Marta ti lagip dagiti maudi a pasamak iti biagda a sangapamilia iti Barangay Napanawan. Nabayagen daydi a langeb ngem saan a pulos napunaw ti lidem dagidi a kanito. Agpapan kadagitoy adda latta nga agbibitin daydi a panes iti lagipna.
Nasapa a naulila. Agtawen laeng iti sangapulo ket tallo idi naaksidenta iti pampasahero a dyip a nagluganan dagiti dadakkelna idi napanda naglako iti burias idiay Vigan. Innala ti ikitna ngem idi malpas iti haiskul, sinublat ti maysa nga ikitna nga aggigian idiay Manila ta saannan a kabaelan a pagtuloyen ta adu met ti annakna.
Nagbalin a katulonganda iti balay. Iti rabii, simrek a nagbasa, isu ti nakaam-ammuanna ken ni Iking nga asawana.
Ti dakesna, naawanan iti trabaho daydi asawa ti ikitna ket saandan a kabaelan a tulongan iti panagbasana. Kapilitan a nagsardeng. Agingga a nagalla-allada ta mapagtaltalawda kadagiti masapulanda a pagiananda. Adda man masarakan daydi ulitegna a trabaho, saan a permanente.
Idi nakalpas ni Iking, nakasapul iti trabaho. Nagasawada. Nupay saan a nasaliwanwan a panagbiag, naitulod met ti sapul ni lakayna ti panagdakkel dagiti dua nga annakda agingga idi maysa kadagiti pinullo a nagserra a kompania ti pagserserkanna. Krisis kano ti ekonomia. Adu a trabaho ti inaplayanna ngem puro a “no vacancy” ti sungbat ken naipasabat kaniana.
Dimmakkel ni Iking iti siudad ngem isu ti nagpilit idi dandanin maibus ti separation pay a naawatna idi awan latta ti masarakanna a trabaho.
“No adda probinsiak, idiayka koma nga awisen,” kinunana. “Tangay kunam nga adda natawidmo a daga idiay lugaryo a mabalin a pagpatakderanta iti kalapaw, idiay tay laengen. Uray kaskasano saantay a gatangen ti nateng, no adda la ketdi pagmulaan. Nasalsalun-at pay siguro a pagindegan dagiti ubbing. Maruamdanto ken masursurokto met ngata ti agtrabaho iti talon.”
Ngem no dadduma agkibaltang latta dagiti kalkulasion iti biag. Dagiti ad-adda a namnamaem a mapasamak, lallalo nga umadayo ti pannakapasamakda!
Agpayso nga abunaw dagiti nateng ngem kasapulan met ti bagas nga apuyen ken saan gayam a kaskasano ken asi-asi ti mangiruam iti panagtrabaho iti talon, aglalo no awan a pulos ti padasmo.
Ken no padasem a tingitingen a pagkir-ingen dagiti bimmato a kadaanan a pammati dagiti baro a kapinnulapolmo, babaen kadagiti naadalmo iti libro, no dadduma, sika ti agbalin a nakakatkatawa, ibagada pay a bolastogka!
Agingga a dimteng ti tiempo nga awan a pulos nabati a tinukel a bagas iti pagbagasanda. Saan a naminpinsan a nagbalin a pammigat ti pangaldaw.
Isu met a madayagnos iti leukemia daydi Onyok nga anakda! Nagraragat a problema. Kasla dakkel nga aluyo nga awan a pulos ti panglangoyan ti dimteng iti biagda.
Nagsublida iti siudad a sangkapirgis laengen a nangisit a lupot ti nagbalin a pakalaglagipanda kadaydi Onyok.
Kunam la no nangwada ti langit ti lubongda idi makastrek manen ni Iking iti trabaho. Nangawat met ni Ka Marta iti labaanna. Maysa kadagiti ilablabaanna ni Mr. Pascua, maysa a propesor iti nalatak a kolehio publiko. Lumakayen ngem baro pay.
Naannayas koman ti taray ti biagda ngem kasla la ketdin umip-ipus latta ti mangirurumen a gasat! Maysa a rabii, nagovertime ni Iking, nahold- up idi agawid. Imbag koma no kuarta laeng ti innalada, inuyosda pay ti biagna!
Daydin ti kasla panagtangngep ti lubong ni Ka Marta. Nalagipna pay ketdin a damagen iti Namarsua no ania ti basolna ta apay a naikari la unayen nga agsagrap kadagiti agsasaruno a didigra. Agtawen laeng iti sangapulo ket innem ni Irma a balasangna. Kasano pay ti biagda? Dagiti arapaapda nga agassawa; ti plano ti anakda nga agtuloy nga agbasa iti kolehio, numuna ta natadem pay met ngarud ti utekna!
Naammuan ti ilablabaanna a propesor ti napasamak. Binalakadanna ida no ania ti aramidenda tapno padasen ni Irma ti ageksamen para iti scholarship. Timmulong pay a nagisubmite kadagiti papeles a kasapulan.
Napasingkedan ti kinasaririt ti anakna, naawat nga eskolar ti gobierno.
Nupay saanen a kas iti dati ti taray ti biagda kalpasan a napukawda ni Iking, intultuloy latta ni Ka Marta ti naglablaba. Adu a rigat ngem napagsisilpo ketdi ti nateggedanna ti angesda nga agina agingga a nakalpas ni Irma iti kursona. Ket idi nageksamen iti board maysa kadagiti nakagun-od iti kangatuan!
III
Kalamlamuyotan ti apros ti apagtangkayag nga init iti tuktok ti Bantay Kadanglaan kabigatanna idi sumungad ti Toyota Tamaraw a nagluganan da Ka Marta ken Irma ken dua a lallaki.Kaiwakwakdar dagiti tao dagiti pastorda a nuang, baka ken kalding. Naulimek pay laeng dagiti kammurmurayna bilang a darada ngem kunam la no nabugtakda nga anay, no kasdiay a maburak ti bunton a balayda,  idi napasungadanda a da gayam Ka Marta ti nakalugan.
Agpayso a no ar-arigen, ad-adu dagiti napait a pasamak iti biagna iti daytoy a disso ngem ken ni Ka Marta,  sabali latta ti lugar a nagtaudan ken pannakakita manen iti disso a nakayanakanna. Nadlawna a kasla nakatakatan dagiti saem a naipenpen iti barukongna.
Pinalabsanna a minira dagiti nalabsanda a tao a naiturong ti panagkitada kaniada a sangsangpet. Manmano ti mailasinna.
Sabagay kasta met isuna, dakkel ti nagbaliwan ti langana kalpasan ti dandanin agtallopulo a tawen. Saanen a kas paragsitna nga agipasiar kadagiti angkatna a tagilako idiay poblasion. Saanen a kas ti andurna idi a mangsirok ti kuminnit a darang ti init a  mangyunor iti susuonna a labba a napno iti nadumaduma a tagilako ken sabali pay ti bitbitna a bay-on. Nupay adda pay laeng dagiti tugot ti saan a kadawyan a kinapintas iti rupana, iti tawenna a singkuenta y otso, nakapagtalinaeden dagiti dadduma a sustansia a saan a kasapulan ti bagina iti sirok ti timidna ken iti pus-ong ken padingpadingna. No saanna a tinaen ti buokna, dandanin ingudua dagiti puraw. Madlaw ketdi a saan a naluto iti kainaran ti kudilna, abusman pay ket ta dati a nabusnag isuna. Bagayna la unay ti suotna a khaki a shorts ken sabongsabongan iti kolor derosas a polona.
Dupudop dagiti tao iti marailet a paraangan da Ka Ansiang. Adda dagiti talaga a mailiw manen a makakita iti sangsangpet; usioso dagiti dadduma ken kayatda a makita no siasino a talaga ni Ka Marta a pagsasaritaanda. Ngem kada Mang Kardo, tapno mapaneknekanda ti saan a nakappapati a simmayaaten ti biagna.
Adu a kinnablaaw. Nupay kasla laeng mapukpukawen a tagainep ken ni Irma ti nagan ni Ka Ansiang ken dagiti dadduma a kabagianda, awan ketdi ti alumiimna a naki-inniliw. Ken nadlawda a dagiti tignayna, kasla saan a dimmakkel iti siudad! Saan a kas kadagiti dadduma a saan a naruam iti talon, madlaw ti mikki dagiti baddekda a mangiparipirip a saanda a taga away. Ngem apay ta ti anak ni Ka Marta ket kasla tignay ti adda padasna iti talon?
No kitkitaem saanmo a mapagkamalian nga aggamgamulo iti daga. Ta malaksid ti tinawidna a langa ni nanangna ken takder daydi natayag ken mestiso nga amana, madlaw latta kadagiti ling-i ken takderna nga adda ik-ikutanna a naisangsangayan a talugading a saan a para kadagiti trabaho iti away.
Kadawyan ti panagkawwesna, kolor gatas a bermuda shorts ken maris daga a GAP t-shirt, apagdillaw ti polbos iti rupana, awan ti lipstik ken saan a nakoloran dagiti kukona. Paset ti napisang a karton ti us-usarenna a pasarayna ipal-id iti bagina.
Nagpaala iti merienda dagiti agina. Saanda pay a nalpas a nangan idi untonanda latta no talaga nga agkakarrubadanto manen.
“Wen ket sapay koma ta pakikitkitayo sagpaminsan ni nanang ta amangan no iti laeng Sabado ken Domingoakto a makaawid,” ni Irma ti simmungbat a nakatugaw iti abay ti inana.
“Agupaak laengen iti kuarto idiay Batac tapno asidegak kenka, kunak ngarud ngem madi met,” intaliaw ti ina ken ni Irma sana imparabaw ti imana iti luppo daytoy. “Su a no ditoyak met la nga agyan, agpatakderta ngarud iti pagtaraknan iti manok ken baboy tapno saanak a masikuran, ta uray ket adda met alaenmi a para pakan.”
“Payya Ka Marta, saankayto nga agkabbalay ken ni Irma?” adda nagdamag.
“Saan ta adda ited ti gobierno a paggiananna. Diak gayam naibaga kadakayo a dati nga idiay Los Banos ti trabahona ngem innalada dita MMSU a nangsukat iti maysa a dekano a nagretiro. Su nga ipilitna latta nga ipatakderannak iti balay ditoy.
“Uray sula ti maipaayko a nam-ay kaniana kunak man ngem kayatna met ti agtaraken iti manok ken baboy,” intuloy ni Irma. “Ammoyo la koma no kasano ti rigat ni nanang idi ageskuelaak pay, aglalo idi kapatpatay daydi tatang. Adu nga anus.”
“Naipatpatang met la unay ta ton umay a tawen, sumaruno kano met a mayalis ditoy Ilocos tay nobiona nga engineer nga sunto kan ti panagsimpada,” insengngat ti ina.
“Ni nanang met di pay napasamak, inun-unnaanyon,” inyisem ti balasang. “Amangan no maatalan.”
“Adda kaniana no kayatna ti maawanan, kasla diak ammo ti rigat a nagpasaranna,” inkatawa ti baket. Pati dagiti tao napaisem ken saanda a maisina ti panagkitada kadagiti agina. Makaay-ayo ngamin ti naisangsangayan a kinasinged ti maysa nga ina ken anak nga ipakpakitada.
Saan a nagbayag, nagin-inayad a nagtalaw ti grupo da Mang Kardo. Awan sintimek kaniada. Kasla adda naimatanganda a nangriing iti nabayagen a matmaturog a nakemda.
“Sabali la gayam no nakapagadak to tao kakadua, kitaenyo, sinno ti makaibaga a lumung-aw ni Ka Marta?” kinuna ni Mang Kardo.
“Agpayso ta kunam pari. Ti adal tawingennaka iti rigat a nakaikursongam!”
“Dakkel a payak a mabalin nga isu ti mangiyampayag kenka iti narabraber a karuotan, kunam ketdi a pari,” innayon ti maysa.
“Rebbengna laeng, no mabalin idurontay met dagiti annaktayo nga agadal, uray ket saan pay met a naladaw, ammotay’ laeng no addanto met gasatda a kas ken ni Irma ni Ka Marta,” kinuna manen ni Mang Kardo.
“Ken no saanda man a maragpat ti kas iti anak ni Ka Marta pari, no makaadalda, saandanto a kas kadatao a lumumlumlom lattan ditoy Napanawan!” ****

AYAT ITI PANAWEN TI SWINE FLU

AYAT ITI PANAWEN TI SWINE FLU
Federico T. Ilac, Jr.

Orihinal a muniskrito…Naipablaak iti Bannawag,   Septiembre 2009

Napintas koma  nga inspirasion ni Fidel bayat panangistimarna kadagiti tarakenna a baboy  ken  manok iti dayta a bigatl ta napalikudanna manen ni Cheryl, ti balasang a maestra a taga Calingayan, mangisursuro idiay ili iti haiskul. Nabati iti panunotna dagiti naisem ken natarnaw a panagmatmatana ken ti nasippukel a pammagina. Iti panangisurotna ti panagkitana iti naglugananna a traysikel,  kasla naisaplid iti rupana ti nalamiis a saan pay unay namagaan a buok ti kaddigos a balasang ken nagkarayam a nagpauneg iti abut ti agongna ti banglo ti pinaggulgolna a shampoo.
Anag-anagenna  no dadduma,  no ania a talaga ti marikriknana, panagayat kad’ ngata wenno nakayawan laeng iti naamo a panagruprupana ta nagbalinen a di maidisso a galad dagiti matana ti mangitulnog iti ubing a maestra agingga a mailinged ti naglugananna iti pagsikkuan.
Naun-uneg ti Calingayan  ngem ti barangayda a Nagbaluartian isu a kada bigat ken malem, dina mapupuotan ti mangpasungad iti traysikel a mangitultulod kaniana. Maigidiatna pay ketdin ti banurbor ti lugan,  no asidegen, pamrayanna ti mapan iti asideg ti barangay road, ti la adda a makuditkuditna tapno saan laeng a nalatak a gaggagaraenna ti mangtaldiap iti balasang. Imbag ta no ar-arigen, nakagaw-at ti inaladanda iti kalsada, su a di unay madlaw ti nalaus a pannakakayawna.
No ut-utobenna, tagialasenna pay ketdin ti aramidna ta kasla la tay agpupudot a bula. Saan met ket  koma a di maitutop isuna ta nakalpas met iti karera ngem ti panakkelen a giddiatda iti tawen ti maysa a mangigawgawid kaniana nga umasideg. Kalleppasna laeng iti kolehio, adu ti makaammo a malaksid ti pintasna adda pay inalatna, su a nakastrek a dagus a mangisuro, yanta isuna, dimmuyawen ti nakabitin a diplomana iti didingda.
Ngem naminpinsan a napukaw ti langa ti balasang iti utekna apaman a nakastrek iti kamarin nga ayan dagiti tarakenna a baboy, nabigla a nakakita kadagiti sangapulo a lilitsonen a patanorna  iti naggaabay a kulongan. Nakakul-obda!
Idi malem, nadlawna a saanda  unay nasaramolio. Dati,  apagkitada pay la kaniana iti ruangan a nakabitbit iti gantong a naglaon iti pagpakan, saanen a maungpot ti ngarukngokda, banang-esda a banang-es nga uray la a maidaldalayday dagiti katayda iti rehas ti pupukan. Ti rurodna a makakitkita no dadduma,  pasarayna bugkawan dagitoy a kasla ketdin adda nakemda.
Su a  nagtext message  ken ni Bobby,  ti gayyemna a nakalpas iti animal husbandry nga ahente iti kanen ti dinguen ken isu payen ti pangang-angkatanna iti pagpakpakanna.
“Yakrmo amn takong me punta bgat, bsta knnanda naited feeds no wori,” insungbatna iti textna a nakaawanan iti danagna.
‘Su a rabiin idi aginana. Uppat dagiti pangganakan nga inyakarna a nabiit pay a naganak. Imbag ta nawada ti kamarin ni tatangna iti ungto ti panglawaen a solarda. No koma no panawen ti panaggagabut iti lasona ken bawang, dayta ketdin a problema no dinnodtoy ti pagipaknianna. Di pay umanay no kua ti kamarin a pagiyaplagan ti lakay kadagiti payangyanganna nga inapitna.
Idi nalpasna a nayakar dagiti tagibian, inan-anusanna pay a pinasuso dagiti dua a burias, sangapulo ket innem ngamin ti anak ti maysa kadagiti takong, katorse laeng ti susona isu nga awan mabagi a mungay dagiti dua. Sipud pay nayanakda, bayat panagpaspasuso ti takong kadagiti sangapulo ket uppat a burias, igidgiddanna met ti mangpakpakunot iti mamador kadagiti dua a  puon ket ngarud ti pangrabrabakan kaniana ni Bobby.
“La ta ton madanonan ti husto a panagpasusom, ekspertokanton,” inyalak-akna idi naminsan. “Payya ngamin gyem, tonanonto pay, mano kadin ti surok ta ibbong a sinaklot ti kulot?” No mano a tawen ti surok ti 30 a tawenna ti kayatna a sawen.
“Dika man, tallo lang a panagmamarasaba ti baetta, kasla la ket nalakayanak unayen,” insungbatna. Nasingedda nga aggayyem. Sakbay a nagturpos ni Bobby idiay Mariano Marcos State University, nagkakaseraanda idiay Batac. Sumrek met idin iti college of agriculture.
Ti agpayso,  ni Bobby ti nangbuniag kaniana kadagiti “simpleng kalokohan”. Panagsimsim iti naingel ken no kasano iti “suabe” a yaasideg iti tsiks. Adda met dagiti gundaway a nayusarna dagiti nasursurona ken ni Bobby ngem no dadduma, masmasdaaw ta nagbalin a dagmel  ken ni Cheryl a maestra.
Dinardarasna nga imbag-ot ti switch ti electric pump. Nagtaray a nanggammat iti ungto ti hose a dagus a nagkulibagtong iti panagpussuakna iti danum. Pinalayasanna dagiti rugit kadagiti kulongan. Madlaw a talaga nga awan ti ganaygay dagiti baboy ta masadsadutda a timmakder. Idi nadalusan ni Fidel amin a pupukan, nagturong iti pagiduldulinanna iti pagpakan.
Inkiraosna ti pagsukat iti feeds iti bitbitna a gantong. Kinargaanna ti panganan iti dumna ti serkan. Inangot laeng ti baboy ti naited kaniana sa nagsubli a nagidda.
Insublatna a kinargaan ti sumaruno. Saan a timmakder ti baboy iti nagiddaanna. Timmangad laeng iti apagbiit. Uray no baboy kunam ngem madlaw a naliday dagiti matana.
Nagtarus iti maikatlo. Nakatakder daytoy. Nagngarukngok idi makaasideg ni Fidel. Pinattoganna ti pangananna. Nagin-inayad nga immasideg. Inangotna ti naited a pagpakan. Nakusim a nangdilpat, saannan a pinidua.
Kasta manen dagiti sumaruno. Dida pay tinaliaw ti naited kaniada a kanenda. Pinadasna a bugtaken dagitoy ngem kasla awan ti nangegda.
Indissona ti iggemna a gantong. Minatmatanna manen dagiti tarakenna ngem awan kadagitoy ti panunotna. Madudua no ania ti aramidenna. Damo a  nakastrek ti sakit iti baboyanna. Ania ngata ti gapuna? Nabakunaanda met. No kinadalus, awan ti makunamon ta pamitluenna pay a dalusan dagiti kulongan. Mapnekda met iti taraon, isu a kadagiti aggatgatang iti baboy a sukina, dagiti tarakenna ti umuna a gatangenda no madanon ti husto a timbangda ta nabengbengbeng kano laeng ti panaglaslasagda.
Kanikatlo ita a tawen manipud inrugina ti nagpatanor iti baboy ken manok a para parti ken agit-itlog. Daytoy ti pakakitkitaanna iti uppat a tawen a panagkubukobna idiay desierto ti Kuwait. No isu ti mangsarita: pannanganna iti tapok no panawen ti sandstorm; no kalgaw, pannakapadasna a makirog iti sirok ti kanayon nga agpungpungtot nga init ken no met tiempo ti lam-ek, awan kayarigna dagiti nasalemsem a parbangon ti Ilocos, uray iti Enero a makuna a kalamiisna.
Idi nakaturpos iti agrikultura ken nakastrek nga empleado iti farm chemicals idiay Manila, panggepna idin nga anusan ti trabahona uray no saan unay makuna a nalabon ti nangrugianna a sueldo ta ammona nga adda gundawayna a ngumato,  dakkel ti korporasion.
Ngem nagbaliw dagiti planona,  idi adda  Arabo nga immay aginterbiu iti aplikante para iti Kuwait, Ministry of Agriculture. Iti pay pasdek nga asideg iti opisinada ti nakaangayan ti interbiu.
Aleng-aleng kaniana idi damo ta kasla ang-angaw ti pannakasapulda iti   eksperto ti talon idiay desierto ngem nagserioso idi pinadasna ti napan dimmatag ken napagsubli kalpasan ti umuna a pannakisarita ti gangannaet kaniana. Aglalo ket ngarud idi mapasingkedan a maysa isuna kadagiti napili, no awatenna ti trabaho, alaenda nga awan ti gastosna.
Ad-adda manen ti panangdayawna iti kabaelan ti bassit a nasion a pagtrabahuanna idi nakadanonen. Ta uray gayam no iti tengnga ti kadaratan, adda la ketdi mabalinmo, kabaelam a pagbalinen a mabalin a mulaan. Ti pagsibugda, naikkat ti asinna a danum baybay!
Ngem awan ti katatalgedan a rikna a kas ti agindeg iti bukod a daga. Ken ditoy a nadlawna ti rigat ti makitrabaho kadagiti gangannaet. Saandaka unay itatao, adayo a nababbaba ti kaipasangam a kas parsua kaniada, kurangna laengen a makuna nga adipendaka.
Apagbiit a napukawna dagiti naunnodna a busnag iti manmano a pannakabilagna iti panagtrabahona  idiay Manila idi naipasungalngal iti desierto. Agpayso a saan a mismo nga isu ti aggamulo iti pagmulaan, ta nadutokan a mangimaton iti maysa a departamento ngem kasapulan a mapan iti tay-ak,  kas paset ti trabahona.
No agbakasion idi, manipud Manila, sangkaibaga ni Bobby a saanen a madlaw a naggapu iti talon. Nanayonan ti piskel daydi kullapit a bagina a lima a kadapan ken walo a pulgada. Timminder ti takderna ken immirteng ken bimmaked dagiti takiag ken luppo ken gurongna iti assideg a panagdyagingna iti Quezon Memorial Center.
“Nakamanokan yo?” dinamag ni Bobby naminsan.
Naggiddan nga immisem dagiti bibigna ken dagiti nauneg a matana sana inammusay ti pangraberen ken nadeppes nga imingna,  dina pay la kiskiskisan ti rupana idi.
“Kasla dika agbagi iti kasta  yo,” inulit manen ti gayyemna. Naggarakgak laeng sana intangad ti bote ti nalamiis a serbesa.
Kinaagpaysona, assideg ti iruruarda ken ni Mercy, sekretaria iti sabali a benneg iti isu met la a kompania ngem ammona nga awan kaniana ti sapsapulen ti pusona. Kasta met ken ni Mercy, kasla nagbalin laeng a pinangsulnitna isuna kadagiti panagmaymaysana.
****
Saan a nagawid idi nairingpasna ti dua a tawen a kontrata, inrasonna nga awan met la ti sangpetanna, malaksid dagiti dadakkelna. Apaglikudna laeng  idi no ar-arigen, nadamagna laengen iti maysa a gayyemna iti dati a trabahona,  ni Mercy ket  addan sabali a kabinbinnalud dagiti takiagna!
Makuna a naanus met ti kinataona ngem idi nakauppat a tawen, nagpatingga ti andurna. Saanen a nagpirma iti kontrata. Inrugina a dagus ti nagtaraken iti baboy ken manok, pangur-urayanna ti pannakasapulna manen iti trabaho.
Umisu ti napasublina iti kantidad nga imbautna. Nanayunanna ti urnongna ken idi agbayag, malaksid nga awan ti masapulanna a serkan, naduktalanna nga uray basbassit nga amang ti masapulanna iti panagtaraken iti dinguen, nataltalinaay ti panunotna ngem iti adda idiay adayo a desierto. Ken awan pay ti amona! Su a daydi  kamarin a pagtaraknan iti manok, nanayunan pay ti maysa kalpasan makatawen.
Nagwingiwing sa nagsakuntip a kimmita manen kadagiti baboy. Panakkelenen ti nagastosna kadagitoy! No nay ngata ikamakamna a partien? Ngem dagus nga inalidukdok ta dina la ketdi maaklon ti agsida iti matawtawag a “double dead.” Ken lallalo manen a perdision no dagiti agsida ti agsakit.
Kimmugtar iti panunotna tay agraraira a “swine flu” nga isu kan’ ti namunganayan ti H1N1 virus a pagbutbutngan ita nga agdama. Idi la naminsan nga aldaw nga immay naglektiur dagiti taga departamento iti sanidad nga agridam koma amin a tao kadagiti simtomas daytoy a sakit ta nakadanon kanon ditoy Ilocos. Addan sumagmamano a naapektaran! Itay napan a lawas, maysa nga eskuela ti nangsuspende iti klase ta maysa nga estudiante ti nagsagaba, mabutengda amangan no maakaran dagiti dadduma, napardas pay met ngarud panagwarasna.
Wenno daytoy kad’ ngatan tay kunkunada a karma a pagbayadna iti saanna nga inggaggagara nga utangna? Nga inggana kadagitoy,  saysayangenna no malagipna ta malaksid ti assideg a panangburburibor iti konsensiana, napukawna pay ti gundaway a lallalo koma a maam-ammona ken makisinninged  ni Sol, ti balasang a nars a nakalugananna iti eroplano idi agawid manipud Kuwait.
Nagabay ti nagtugawanda iti waiting lounge bayat panagur-urayda ti panagpastrekda iti eroplano. Idi pay la madama iti ckeck in ti bagahe nga ammona nga agpadada a taga Ilocos ta nakitana ti nakasurat iti sikigan ti maletana: Consuelo Tipon,  Magsingal, Ilocos Sur.
Nupay nadipalarna nga awan ti kaduana, dinamagna latta no addan nakatugaw iti bakante nga abayna.
“Awan sa met,” insungbatna iti tagalog, kasla saan a naapektaran ti pannakasinga ti kinaulimekna. Imbaw-ingna ti imatangna kaniana iti apagapaman. Sana met la insubli ti panagkitana iti atiddog a runway.
Nagin-inayad a nagtugaw ni Fidel. Indissona ti bitbitna a bag iti baet dagiti sakana.
“Didanto pay la ngamin agpastrek, tapno makainana koma bassit datao, numona ta napaut ti biahe,” tinagalogna met ken pinangtingitinganna no mayat a makisao.
“Wen ngarud,” insungbatna.
“Aglalo kaniak, makasangpetak Manila, walo nga oras manen biahek nga agpa-Ilocos,” inrantana a kinuna tapno ipakaammona nga agpadada nga Ilocano.
“Ha, Ilocanoka met?” lallalo ket nga immisem dagiti panakkelen a matana iti naingpis ken panimbukelen a rupana. Maibagay la unay iti kinakayumanggina.
“Wen… Sinait, dakayo?” nagindadamag nupay ammona a dua laeng nga ili ti baetda.
“Magsingal,” insungbatna.
“Agkarrubata gayam!”
Paspasarak laeng a panagsinnarak ngem kadawyan kadagiti adda iti adayo,  no ammom nga agginnaw-at ti lugaryo, kasla nalaklaka pay a mawaknitan ti beddengyo. Aglalo la ngaruden no rugianyo ti agpinnadamag kadagiti paspasamak iti bukodyo a nagtaudan, ti saritaan, agbalin a nasaysayud pay.
Kasapulan la unay ni Fidel idi ti pangibinglayanna ti uppat a tawen a panaganusna. Napatanganna ni Sol ta uray no makuna a kaam-ammoda, naanus a dumngeg ken maawatanna ta saan a gangannaet kaniana ti biag ti makitengtegged iti adayo.
Kasla naipatpatang ta uray gayam isu saanen nga agsubli. Kellaat a nagsakit ti amada, kappanaw ti in-inaudi a kabsatna a nagpaAmerica, addan edad ni nanangda. Keddengna nga isu a mismo ti mapan mangistimar ti nagannak kaniana.
Naitantan ti luas ti eroplano idi nakadanonda idiay Bangkok. Adda kano partena a rebbengna a matarimaan. Inawisna a mapanda mangan.
Awaten dagiti pagtagilakuan a pagbayad iti doliar ngem supliandaka iti baht,  ti kuarta ti pagilian. Intukon ni Fidel nga isu ti agbayad ti kinnanda. Nagkedked ni Sol ngem inkalinteganna a dinanton masapul ti baht a suplina.
Nabiit a nagpinnasig ti panagsarsaritada, aglalao idi malagip ni Fidel ti dati a kaklasena a taga Magsingal a naipatang nga am-ammo met ni Sol. Nagpagnapagnada kadagiti “duty free shops” kalpasanna. Nailiwan ni Fidel aglalo ket manmano a rummuar iti paggatangan idi adda pay laeng idiay Kuwait. Adayo ti housing a naited kaniada kadagiti shopping centers, awan kabukbukodanna a lugan. No kayatna idi ti rummuar, masapul nga ipatangna iti eskediul ti service bus ti kompania.
Naggatangda. Idi agbayad ni Fidel,  kurang ti baht a kuartana, adda pay la nabati ni Sol iti insuklida kaniana. Nagangayanna,  ni  Sol ti nangidiaya a pautangenna ni Fidel.
“Diayton Manila,” kinuna ni Sol idi bayadan ni Fidel apaman a nakaruarda iti paggatangan. Apagisu a maiwarwaragawag iti intercom a pagsubsubliendan amin a pasahero ti eroplano a naglugananda iti waiting lounge, naiwakas kanon ti nakataktakanda.
Karibuso dagiti pasahero apaman a nakadisso ti eroplano. Kasla agpapada  a nailiwan a makabaddek manen iti lugar a napanawanna.
Nagpakni ni Fidel iti maysa a suli iti ungto ti walkway tapno pasungadanna ni Sol. Iti sabali a bangir ti eroplano ti nagtugawanna, saanda a nakapaggiddan a rimmuar.
Kakaasi a mangunna-unnat  iti tenggedna tapno mailasinna ni Sol kadagiti agruar idi inabay ti dua a nababaneg a lallaki a  nakauniporme iti militar. Inkissiim ti  maysa a masapul a sumurot a sitatallugod iti opisina. Agtungtungpalda kano laeng iti bilin kaniada!
Saan a natiped ti lamiis ti pug-aw ti aircon ti panagdarugsoy ti ling-et ni Fidel idi pagtugawenda iti sango ti lamisaan iti uneg ti kuarto ti polisia ti eropuerto. Nupay desente ti takder dagiti dua pay a soldado a nadatnganda iti opisina ken nataer ti panagruprupada, awan ti uray sangkabassit laeng nga isem a nagtaud kadagiti bibigda; natanang ti panagibbetda kadagiti balikas ngem kayatda nga ipadlaw nga awan iti bokabularioda ti sao nga asi.
Nagtugaw ti maysa iti likud ti lamisaan.  Saan a rinuk-atan dagiti addayo ti panagkirem a matana ni Fidel. Nadagsen ti panangituldok ti tammudona a nangbiag iti naiparabaw a  kompiuter. Awan palpalikus ti panangdamagna iti naganna.
“Fidel sir…Fidel Pobre,” kakaasi a nangtengngel ti panagtigerger ti bosesna.
“Passport…” intanggayana ti imana. Mangrukrukod latta dagiti matana. Awan tagari dagiti kakaduana. Nakatakder ti dua iti asideg ti ridaw, adda iti abayna ti maysa.
Uray la a makita ti panagpangato ken panagbaba dagiti abaga ni Fidel iti kadadakkel dagiti angesna idi impalawagda met laeng nga adda sapsapulenda a kanagnaganna! Ngem saan a nagpatingga dita. Agsublisubli dagiti saludsod maipanggep ti kinataona.Rinikisada pay dagiti maletana.
Naladawen idi mapalubosan. Nakapanaw aminen a nakalugananna. Nalagipna ti utangna ken ni Sol. Saannan a nabayadan. Dina pay met ngarud nadamag no dinno ti ayan ti balayda idiay Magsingal. Ken ania ngatan ti nangipagarupanna kaniana? Tay kunadan iti tagalog: mandedenggoy!
Saan laeng a nataktak ti orasna. Kabigatanna, naglatak pay iti apagbiit ta naiperiodiko ti napasamak kaniana!
****
Nagrasaras ti panagkuyas ti pilid ti napardas a motorsiklo ni Bobby iti panangiprenona. Arintarayen a napan iti ayan ni Fidel a mangsipsiput kadagiti agmamayo a baboy.
“Bro…kumusta dagiti baboymo?” dinamagna nupay ammonan ti sungbatna iti langa ti gayyemna.
“Dansa tamada bro..dida kayat mangan…” naliday ti timekna a simmungbat.
“Dagitay nay takong, nayakarmo?” simmirip iti ubong dagiti pangganakan.
“Wen…dadat diay…” imbaw-ingna ti ulona iti direksion ti kamarin iti ungto ti solar.
“Dakes a damag bro…dagitay baboy ti A and F Farms dita Pacis…kinse a paparatoken, dedo!”
“Wan ngatat’ remediodan?”
“Sori bro… tapno malapdan panagwarasna bareng makalasat dagiti takong, no dakes la ti gasatda…masapul a maikalida.”
Simrekda iti kamarin. Tallo dagiti saanen a makatakder. Saanda payen nga ikaskaso ti pannakabugtakda.
“Di met la ngata daytoy tay swine flu? Amangan ketdi no datao ti kaptan iti H1N1…” madandanagan ni Fidel.
“Saan met siguro…ta di met maala ti H1N1 kadagiti baboy…tao ken tao ti panaginnakar dayta,” impasingked ni Bobby.
“Narigaten yo…sisyaat la mayala dagiti baboy ngem datao…” nagisem met la ni Fidel.
“Lalo ket dita pay unay napadasan nagendioy…imbag kaniak ta adda agtawid nagankon,” impasaruno ni Bobby. “Kitaem ketdi no dinnodtoy  pagkalian ta tulonganka.”
****
“Maykay’ pay agmerienda. Adda spanish bread ti Kusina a kalluto…” impukkaw ni Nana Tita. Sangsangpetna a napan nakitienda.
“Ta pay mangan bro, tano agsardeng nga agpulpulikkaaw ni nanang…mom met isunan,” imbaltog ni Fidel ti barreta
Ginaw-atna ti naisalapay a t-shirtna iti sanga ti saan pay unay nakatayag a grafted mango iti abay ti kurkurobenda. Impunasna iti rupana a nadarugsoy iti ling-et sana inyabaday iti abagana. Insublatna a rinabsut ti bado ni Bobby a naisab-it. Linudonna sana imbato iti gayyemna.
Nagtarus ni Fidel iti ayan ti gripo iti sirok ti pias iti abay ti kusinada. Pinusiposna. Pinagsinnublatna nga intaya dagiti gurongna sa dagiti sakana sana pinagrinnisiris. Insarunona a dinigos dagiti takiagna.
Nakagin-awa iti lamiis ti danum.  Pinagakubna dagiti  dakulapna sana pinagabay.  Intayana iti agar-aruyot a gripo. Indiram-osna iti rupana. Nabang-aran.
“Sarsaritaenda idiay tiendaan itay, uray dagitay baboyda dita Calingayan adu kan’ ti natay,”  linuktan ni Nana Tita ti refrigerator. Nangiruar iti nalamiis a Coke. “Ditoy kay ngamin uneg a mangan Fidel, dika la agbain ken Bobby, pay ta kaykayatyo ta ruar?”
“Naparpariir nana ken kastoy kan ti ar-arak ti naatap a balasang, bareng sumangpetto met la tay gasat ti gayyemko,” nagrungiit ni Bobby a simmungbat. Sinabatna ti baket iti ridaw. Inawatna ti nalamiis a mainum.
“Ay ina…ama, dansa met kalkalseb ta kumparim,” anak ti buniag ni Fidel ti kakaisuna nga anak ni Bobby. “Dinaka la tultuladen.”
“Ni nana met…kasla la ket..” saan a natuloy ni Fidel ti sawenna ta simngat ni Bobby.
“Amangan ton dumteng nana…dinanton ammot’ pilienna.”
“La barok sapay la koma ngem wan lat ammokon,” nagisem ti baket a nagpauneg iti balay.
“Bro…pati ni nanang iramramanmo, mom met sunan kasla makiwkiwkiwan a teksas no dayta a banag pagsasaritaan.”
“‘Ray man ketdi no siak ti addat’ sasaadenna…diak kad’ ngata madanagan. Bag  no adda kabsatmo bro, da koma sabali a pangnamnamaanda a maaddaan apo,” inkiddayna sana insaruno ti nangisubo iti spanish bread.
“Susss…” insipat ni Fidel ti dakulapna iti angin.
****
Uppat a dagus ti saanen nga umang-anges kadagiti sangapulo a naapektaran idi malpas pangaldaw. Nakaddidillaw nga awanen pangnamnamaan kadagiti dadduma. Nakakidemda a nakalug-ob. Di pay agkutkutin dagiti lapayagda. Impisokda  dagiti uppat iti nakalida a pangunegen nga abut. Ginaburanda.
“Sakbay a mapanka umasideg kadagiti takong bro, agdigoska ken agpelleska nga umuna, bareng makalasatda,” imbalakad ni Bobby. “Gawidak pay ta agsubliakto madamdama..kitaen ni esmi.”
“Bro…thank you, kasanonto nga agbayadak utangko kenka?”
“Sussss…” tinulad ni Bobby ni Fidel a nangsipat iti angin sana intalmeg ti aandaran ti motorsiklona. Siniputan ni Fidel ti gayyemna agingga iti pagsikkuan.
****
Nakauksob ni Fidel a mangpuspusitsit kadagiti naawangan a kulongan idi agsubli ni Bobby.  Nabasa ti naputotan a khaki a pantalon a suotna. Pamrayanna ngamin nga itaya ti aglingling-et a bagina iti hose ti danum a pagpaspasuyotna. Saan pay a nakalnek ti init ngem kuminnit latta ti pumigket a darangna.
Maymaysan ti nabati kadagiti sangapulo a baboy. Idi sublianda a kitaen, awanen ti angesna. Ginaburanda nga entaramente ti abut. Timmulong ni Bobby a nangituloy ti pannakadalus ti kulongan.
“Laglagipem bro, dika umas-asideg kadagiti takong no dika pay nakasukat ken nakadigos,” pinalagipan manen ni Bobby.
“Su a ni tatang pay lat’ nagpakan ken nagpasuso,” insungbatna. “Pati nagasikaso kadagiti manok ken nagakas iti itlog…narigaten.”
“Bobby…idtoykanton a mangrabii,” intamdag ni Nana Tita manipud iti kusina.
“Bumales nana..tolan maminsanen…wan kadua ni misis. Dinakan naimas nangan tay aldaw ta diak simmangpet,” agkatkatawa a simmungbat.
“Amangan ket kano no agibbong tay uk-ukupanna…” insublat ni Fidel a rinabak. Naggiddanda a naggarakgak sada pinagtinnupa dagiti gemgemda.
****
Inimas ti bagi ni  Fidel ti lamiis ti danum idi makapangrabiida. Nabayag a pinagay-ayamna ti aruyot ti shower iti lulunanna. Nadlawna a nagtalinaed iti binerras dagiti lasagna a nagmalem a nagtrabaho iti kainaran ti salibukag ti danum.
Impusotna ti bagina iti kama idi makasukat. Nagay-ayam ti panagkitana iti kisame. Nagwerret ti utekna a nangbalabala no mano ti pukawna. Nagsennaay. Limmag-anen ti barukongna ta naakseptarnan ti napasamak kadagiti tarakenna.
Saan a nakapuot ni Fidel  kadagiti taraok ti kamanokan nga agap-apon iti tsiko iti abay ti kuartona no di ket ti pannakasaligemgemna ken sakit ti ulona. Kasla adda mangkirkirkir ti karabukobna. Pinasardengna ti electric fan a nakaturong iti iddana. Simmirip iti ruar. Nariwet pay.
Linuktanna ti pagiduldulinanda iti agas. Nangiruar iti dua a Biogesic. Pinaggiddanna a tinomar. Nagsubli a nagidda. Inawidna ti ules. Binungonna ti bagina. Madlawna latta a kumutukot ti lamiis. Kasla umuneg ti lam-ek iti nagbaetan ti abagana sa agpababa iti durina. Nagkidem. Pinilitna manen ti maturog.
Nakastreken ti lawag ti init iti kuartona idi makariing nga agpaypayegpeg. Inirutanna ti nangbalkot kaniana nga ules. Nadlawna nga awan ti naitulongna. Dinapadapna ti mugingna. Nabara!
Nagin-inayad a timmakder. Naibasing. Nadlawna ti pannakaulawna ken dagsen ti ulona. Kimpet iti diding. Napan iti banio. Naimatanganna  a nalidem a kiaw ti isbona.
Nagsubli iti kama. Agtaytayyek ti bobeda iti panagkitana. Nadlawna nga imbes a limmag-an ti ulona, dimmagsen ketdi.
Ginaw-atna ti cell phone iti rabaw ti lamiseta. Nagkuridemdem a nangtext ken ni Bobby.
“Me sick no awan ppnam pls come mdmdma,” in textna.
****
Nagdardaras a rimmuar ni Nana Tita apaman a nangegna ti ungor ti motorsiklo ni Bobby. Madanagan. Pinaunegna iti balay.
“Ipandaka diay emergency kunak ngem sika met lang barok ti tuttutorenna,” kinunana. Nairuamen  dagiti tao a mangtawag iti emergency ti district hospital iti ili.
“Nat napasamakna nana?” nagdiretso iti kuarto ti gayyemna.
“Aggurigor a payegpegen. Simmimsim lat’ sabaw ta madi kan met umuneg,” simmurot ni Nana Tita iti uneg ti kuarto.
“Payen bro?”  iniggaman ni Bobby ti ima ni Fidel sana dinapadap ti mugingna. “Adda nga agpayso gurigormo.”
“Ta man diay doktor bro…draybnak,” nagtugaw iti iking ti kama. Timmakder. Nagturong iti banio. Gamden ni Bobby nga atibayen ngem imbagana a kabaelanna.
“Sanmet la ngata a tay kunkunada nga “enwan-eswan”…numona ta kasta kan ti marikriknam no kua,” madandanagan a mangsipsiput ni Nana Tita iti nairikep a ridaw ti banio.
“Saan met siguro nana, la no niat kunana, agtarustay’ lattan diay Vigan.”
“An-anusam kad’ barok ta kumparim…sika lat’ kayatna a kumuyog.”
Inyatras ni Bobby ti multicab a naiparada iti tagguab ti balay a pinagbalinda a garahe. Pinikaranna iti apagapaman. In-inayad a rimmuar ti lugan iti inaladan. Bigbigat ken agipangpangta dagiti ngumisit ken  napuskol nga ulep iti tuktok dagiti bantay iti daya ngem kumirog ti alingasaw ti daga.
Linabsanda ti Cabugao, dumna nga ili iti ilida a Sinait. Adu ti tao iti baro a tiendaan. Sa Lapog. Natalenten dagiti lugan ta adda pinagsardeng dagiti polis iti check point. Iti saan a mabayag nakadanonda iti Magsingal. Insardeng ni Bobby ti lugan iti batog ti daan a torre ta saan a makalusot, adda bus a madama nga agibabbaba iti pasahero ken adda ar-aribungbongan dagiti tao iti bangir ti kalsada.
“Ammom bro, taga ditoy di nakautangak nga ingganatta diak pay nabayadan…su siguro ti pakakarkarmaak…” siniputan ni Fidel ti napintas a pasdek ti munisipio.
“Bro…’pay nangato pay lat gurigormo, agam-ammangawkansa metten?” kinita ni Bobby ni Fidel a kasla simmaranta ta imminum manen iti dua a Biogesic sakbay a rimmuarda. Dayta ti nadlawna ti sakitna, kalpasan uppat nga oras iti yiinumna iti para gurigor, umentranto manen ti pudot iti bagina.
“Diak pay naibaga kenka, utangko pay la idi agawidak manipud Kuwait,” saanna nga insina ti panagkitana iti aglawlaw ti munisipio.
“Kasta ti utang no dadduma, ‘da mabayadan…’da utang baybay,” saanna unay inkankano ti gayyemna ta napasnek a mangsiputsiput kadagiti tao bayat panagmanehona. Kakurkuros lang tay maysa a dina pay kinita no adda lugan a dumteng wenno awan, imbag ta nasiputan ni Bobby.
Saan a singkaano, idi nalabsanda ti ili ti Santo Domingo, madamdaman San Ildefonso ken Bantay. Nagtultuloyda iti Metro Vigan Cooperative Hospital.
Imparada ni Bobby ti lugan. Pinasardengna ti makina. Luktanna koma ti ridaw iti batogna ngem saanna nga intuloy.
“Bro…kitaem!” intudona ti nakitana iti bangir a kalsada. Ni Cheryl, ti ubing a maestra a kursonada ni Fidel. Adda kataebna a lalaki a kakibkibinna!  “Pagarupko no awan pay nakasilo…naunnaanda man taga Sinaiten, yo…”  Nagsanamtek.
Siniputan ni Fidel ti intudo ni Bobby. Agpayso! Nairut ti panagbinnalud dagiti takiagda. Imbag ta saan nga ammo ni Bobby ti nalimed a pannakakayawna ta dinto manen maungpot a sutil ti banagenna. Ngem  dimmagsen ti riknana. Nagsubli ti sakit ti ulona ken kimmugtar a dagus ti gurigorna.
Nagtarusda iti emergency department. Nagparehistro. Naayaban iti uneg ti “cubicle.” Pinagsukatda iti suot para ospital. Inalaanda iti temperatura ken presion ti dara. Binilangda pay ti pulso ken pitik ti pusona. Naanus ni Bobby nga umipus-ipus kaniana.
Dimteng ti doktor. Adu ti dinamdamagna maipanggep ti bagina ken paspasarna. Piniselpiselna ti boksit ken likudna. Indeppedeppelna ti stethoscope iti barukongna ken pinaganges-angesna iti nauuneg bayat panangdenggegna iti likudna. Intalmetalmegna pay ti pus-ongna.
Impalawag ti doktor a masapul nga maeksamen ti isbo ken darana ken maalaan iti X ray; maikkan iti suero bayat panagurayda iti resulta ti laboratorio.
“Dok sapay koma ta saan met la a “swine flu”…” saanen a nakateppel ni Bobby, dina la ipadpadlaw ti danagna iti gayyemna.
“Narigat a sawen a saan agingga nga awan pay resulta ti laboratorio ngem kasla saan met,” insungbat ti doktor a nangpakired kadagiti aggayyem.
Iti karinderia iti  sumaruno a kanto ti nangaldawan ni Bobby. Narugianen ti maikadua a bote ti suero idi agsubli. Madamdama simrek ti doktor iti “cubicle.”
“Acute upper respiratory tract infection with UTI,  Mr. Pobre,” impalawagna. “Maikkankayo iti “IV antibiotic” sakbay nga agawidkayo, sayonto ituloy ti agtomar iti tabletas idiay balayyo,” innayonna.
“No kasta doc,  siguradokayon a saan a “H1N1″ ?” dinamag manen ni Bobby. Dumdumngeg laeng ni Fidel.
“Sure..saan a “swine flu,” nagisem ti doktor. “Ton maikkandakayo iti” intravenous antibiotic” ken maibus ti suero…you’re ready for discharge,” impatalgedna.
Idi maibus ti suero, kinasarita manen ti doktor. Inulitna nga impalawag dagiti rebbengna nga aramidenna. Pinagpirma ti nurse. Napanda iti accounting department. Nagbayadda. Mabalindan iti agawid.
Nagturongda iti waiting room a sumalpot iti pasilio ti  “out patient” clinic. Imbaga ni Bobby nga aguray ta yasidegna ti lugan. Rimmuar. Nagturong iti paradaan.
Nagtugaw ni Fidel. Timmaliaw iti pasilio. Nasiputanna nga adda dua a tao a rimmuar iti maysa kadagiti kuarto. At-atibayen ti maysa ti kaduana. Saanna nga inkankano ta nadagsen pay laeng ti ulona. Adda met ketdi kimmiredan ti bagina nupay adda latta anem-emna.
Ngem idi mabatogan dagiti dua, kasla nasinit ti patongna a timmakder ta nakitana a ni Sol ti mangkibkibin iti lakay! Kasla naawan ti dagsen ti rikriknaenna nga immasideg!
“Sol!..Kumusta? Malasinnak pay? Siak ni Fidel…”inyawatna ti imana tapno makilamano,  sana insaruno ti  nagkurno iti apagapaman iti sango ti lakay.
“Hi Fidel! Nasyaat met datao… of course I recognize you..long time no see, nabayag la ket daydin! Ni gayam…tatangko, malagipmo di imbagak kenka, ingganatta agpapaagas pay lang ngem simmayaat ketdin.”
“Malaglagipka Sol…mabainak unayen, di utangko kenka,” dina nadnadlaw a petpetpetanna pay laeng ti ima ni Sol.

“Siak ngarud ti nakonsensia ta diak man la naibaga a nasakit ti nakemko iti napasamakmo,” insungbatna. “Ammom nabasak iti diaryo kabigatanna…napagkamaliandaka gayam a kriminal!”
“Ton malainganak, sunto kadi, ah ti panangbayadko di utangko,” impakitana ti naitapal a gasa iti dati a nakaitudokan ti dagum iti takiagna.
“Dakkelton ti interesna…” nagkatawa ni Sol.
“Saan a bale basta ibagam ti direksion nga agturong idiay balayyo,” imbalesna.
Nagangayanna a napan nagtugaw ni tatang ni Sol gapu iti tektekna nga agur-uray ta saanen a maungpot ti saritaanda. Uray ni Bobby nabayagen a kasla estatua iti nagtakderanna a mangsipsiput kadagiti dua, madlaw la unay kadagiti matana ti panangdayawna ti pintas ti langa ken takneng ti takder ti kasarsarita ti gayyemna. ****

no makariing ti ariet dagiti matmaturog a tagainep…agtawataw ti lagip nga agkalkalangtay ditoy…

NAATAP DAGITI ARAPAAP

Orihinal a muniskrito ti LUCIA a naipablaak iti Bannawag 2008

NAATAP DAGITI ARAPAAP

Federico T. Ilac, Jr.

Kas kadagiti napalabas a rabii sipud pay idi lawasna, saan latta a nakaturog ni Mang Kardo, nairidep man, narabaw laeng. No binil-bilangna koma ti panagtaraok dagiti manokda a kawitan a nagapon iti kapasanglay iti bagatanen ti balayda, mabalin a maibagana.

Mangrugin a lumnek dagiti bitag ti matana gapu iti saan nga umdas nga inana ti bagina ngem kasla awan ti panangi-gin-ginana.

Apaman a naidalimanekna ti nagiddaanna, kasla adda batonbalani ti tugaw iti abay ti bassit a lamisaan iti suli a nangigup kaniana.

Inlukatna ti tawa a sumango iti daya. Addan malasin nga anaraar ti baro nga agsapa iti tuktok ti Bantay Kadanglaan ngem kasla nabungon pay laeng ti lubongna iti sipnget. Manipud iti kasla nakaipilutan a nagtugawanna, naliday ti panangmulenglengna iti kakaisuna a medio agkupasen a naikuwadro a ladawanda a sangapamilia a naiparabaw iti igid ti lamisaan. Naala daytoy a retrato agsangapulo ngata a tawenen ti napalabas, agad-adal pay laeng iti elementaria ni Olga nga inaunaanda idi, nagbertdey ni Obet nga inaudian ket nairana a nagbakasion ti kasinsinna nga agtrabtrabaho idiay Saudi. Adda iragpiragpinna a camera isu a naretratoda.

Nagtengngaanda nga agassawa dagiti tallo nga annakda. Nupay saanda a naisuot dagiti kakaisuna nga iduldulinda a badoda a para kadagiti naisangsangayan a pasken, nakabusbuslon ketdi nagiti rinuk-atanda nga isem a tiniliw ti camera, nakapatpatak ti gusing ni Obet iti maysa kadagiti pamarangna nga akinngato. Uray saan a napan ni baketna iti sango ti sarming ta dinardarasna lattan a pinunggos ti buokna, naglatak latta ti napintas a sukog ti rupana ken rimat dagiti matana.

Apagisu laeng a kanen ti sumagmamano a tao ti plano a maluto a pansit iti dayta a naladawen a bigat ngem idi agangay, nagbalin a bassit a padaya ta nagpaala ti kasinsinna iti nayon ti maisagana, nagpagatang pay iti mainum ken pulotan, nagangayanna, naimbitaran amin a kaaruba.

“Naggasat la ket ti makaabroden aya,” kunkunana idi, dina mapengdan ti panangisurotsurotna iti panagkitana iti kasinsinna.  “Kitaem la nga agpayso ti gasat! Sinno ti mangibaga a napadasan met ni kasinsin iti nagraniad, no katadem dagiti bingkol iti kalgaw ken dandani naluksoban ti dapanna iti tarindanum iti panagtalon?”

Ita ket nakalupkupanen ti sakana iti orig nga Adidas! Saan laeng a maymaysa ti kolor sabong paria a kuwentas nga agbibitin iti tengngedna! Sabali laeng ti dakkel a singsing iti ramayna. Ken dagiti suotna, puro imported! Awanen ti tugot a napadasnna met idi ti nagbado ken nagpantalon iti takuptakop.

Uray pay no makuna a saan a bimmusnag, ta napudot kano ngamin idiay Saudi, mailasin latta a nagluposen! Idi inukradna ti petakana tapno mangiruar ti pangbayad iti pagatangna, nagbengbeng ketdin!

Iti panangmatmatmatna iti ladawan, awan ti mabukelna a pakabuklanda a sangapamilia, saan a gapu ta nakudrep ti lawag ti bugbugtong a bombilia iti kadaklan ti balay wenno gapu iti kinadaanen ti retrato no di ket ti panagar-arimasa dagiti matana ken kinakawaw ti panunotna!

Timmamdag iti tawa. Kasla dina nakita ti agkankanekkek nga upa a pasaray agkaraykay a mangbungbunggoy kadagiti piekna.

Awan ti masnok iti panunotna a nangibakal ti panagkitana iti labes dagiti bangkag agingga iti pagpatinggaanna iti daya; iti likudan dagiti kaykayo, iti nalidem a Bantay Kadanglaan.

Kadagiti napalabas, apaman a makariing, sakbay nga agturong iti pagbangkaganna wenno ania man a trabaho nga irugina, daytoy ti masansan a ritual ti panagbiagna: taldiapanna ti rumrumkuas a lawag iti likudan ti bantay, pagay-ayamenna ti imatangna iti saan pay a nakariing a daga. Kastoy a sarabuenna ti bigat.

Natalinaay man wenno adda senyales a rungsot ti panawen nga idanon ti agsapa, nalag-an ti riknana a mangpasungad. Agyamyaman ta naiwakas manen ti maysa a bulong ti tawen ken mangrugi manen a maukrad ti baro a pinanid.

Manipud adda puotna, nakairuamannan ta isu ti namulagatanna kadagidi appo ken dadakkelna ken uray dagiti kaaduan a kapurokanna, a taldiapanda ti tuktok ti bantay tapno adda pamalpalatpatanda no ania a klase ti panawen ti aldaw a sumangbay.

Nagtitinnawidanen iti lugarda: no nagtapungor ti bantay iti lumitem ken napuskol nga ulep, umay ti tudo; no adda agam-ampayag a narasay ken panglabbagaen nga ulep, adda dugodog a paspasikalenna; no nagbarikes iti angep, adda salemsem ti malem ket no nawada, sigurado nga imulagatna.

Uray daydi umuna a rabii a papanna panagpasiar iti balayda baketna, malaglagipna latta: kasla nagturong ti ipus ti ariwanas iti direksion ti bantay ket idi agawid apagisu met a karuruar iti tuktokna ti nagtimbukel a bulan.

Napintas a partaan kunkunana idi ta kasla nagaruryot ti lawag ti ariwanas a nangitunda kaniana iti balayda Lucia ket idi agawid kasla met inindayon ti lawag ti kassingising a bulan dagiti askawna.

Ket idi nakapagsimpadan, pinilida daytoy a disso iti solarda, makuna nga adda kabukbukodanda nga ulimek ta naipusing iti arimutong dagiti kabalbalayan ket tuparen a dagus ti sumingising nga init, nawada a makitada ti natayag ken nawalat a bantay a kasla nangbakud iti lubong iti bangirnat= daya.

Nupay saan a nadaeg a pagtaengan ti impatakderda, walo a metros ti kaakaba ken sangapulo ket dua a metros ti kaatiddog ti balay agraman kusina, adda bassit a pataguab a pagipenpenpenanda kadagiti dadduma a ramramitda ken assideg a pagparpariiranda, naatepan iti nipa, nagdiding iti nasidek ken napintas ti pannakasigpitna a natidtid a kawayan ken kasta met dagiti tawana, adda naikabil a kayo a paladpadna a paguyasan dagiti rikepna, natablon a dalipawen ti datarna a binakir pay la daydi amada, immusbong ketdi ti ragsak a nagtaud iti ayat ken pinnategda nga agassawa. Kalpasan ti nasurok a makatawen manipud idadatagda iti altar ni Apo Santo Milagroso, a patron iti ilida, naparaburanda iti maysa a nalungpo a maladaga nga isu ni Olga. Idi rugianna ti agampasok, isu manen ti pannakabukel ti maikadua ket nabuniagan a Prospero. Napasarunuan pay ket isu ti buridek a nakairuaman nga Obet ti birngasna nupay Arnulfo ti husto a naganna.

Kadawyan ti nagannak, ti pannakaitao dagiti annak ket isu laeng ti rugi dagiti adu a nayon dagiti nairugin nga arapapaap. Pinampanunotda a sapay koma ta dagiti annakda saandanto a kas kaniada a naibaud iti talon. Saandanto koma nga agkarkaramut lattan ken ni Apo Daga.

Mabalin a saan koma met ngamin a kastoy ti biagda no saan a naipabaklay kaniana dagiti di napakpakadaan a responsibilidad a nasapa. Makuna nga agtang-tangken pay laeng idi nagsaruno a napukawna dagiti dadakkelda. Adda idi iti maikatlo a tukad ti haiskul. Kapilitan a nagsardeng nga agbasa ket isun ti nangisakad ti pannakataripato dagiti dua nga addina. Wen, adda met dagiti iikit ken uulitegda a nangtarabay kaniada ngem awan kas ti bukodda koma a nagannak a mangappupo ken mangibagnos iti panagdakkelda.

Narasi pay laeng piman no ar-arigen dagiti takiagna, naipasubon a makisanggol nga agmalem iti witiwit ken makigabbo kadagiti nabukkual a daga nga itambakna. Inanusan dagiti naganus a dapanna ti kersang ti dakulap ti talon iti panawen ti panagtatabako ken panagbabawang kasta met nga iti panagtalon, saanna nga ingin-gina ti budo dagiti nalungsot a marapudo, dukayang ken bakbaka. Saan a nagsaning-i iti pannakasudakna kadagiti kayo ti tayum ken natarumamis a mimis.

Ngem ketdi adda latta nasayaat a bunga nga apiten ti anus no dadduma. Napadakkelna dagiti addina, nakawwesanna pay ida. Dinaydayawda ti abilidadna. Nagturpos iti kurso a bokasional ti sumaruno kaniana, adda shop a pagtarimaananna iti radio ken telebision idiay poblasion, mangisursuro met iti kabangibang a barrio ti inaudianda. Agpapadadan nga addaan iti pamilia.

Idi nakabakir iti kabukbukodanda a kawes dagiti kakabsatna isu met ti panakapanunotna nga agsimpa.

Uppat a tawen idin nga im-imnganda ken ni Lucia ti panagkinnaawatanda. Ket idi aldaw a nadanon ti pormal a panaglantip ti pusoda, arinunos ti panagtutudo idin, awan a pulos mansa ti umas-asul a bubong ti langit malaksid ti sangadakulapan a kumudrep nga ulep iti asideg ti tuktok ti bantay Kadanglaan. Sakbay nga agsipnget, idi nakaipakpaknidan, isu metten ti panangibuyatna! Adda pay imbuyogna nga angin.

“Ala, mayat ta dagus a sinibuganna,” kunkuna dagidi dadduma. Ngem dina maawatan ti bagina idi ta kasla adda inyeg daydi angin a salemsem a semmeksek iti durina.

Nagliad iti tugawna ket insadagna ti teltelna iti likud ti tugaw. Apagapaman a kimmita iti ngato sana insubli manen ti panagkitana iti ladawanda a sangapamilia. Wen, nakaisemda amin ket madamdama pay, saanna a nagawidan ti panagtedted dagiti luana.

Inamlidna dagiti matana sa timmaliaw iti ruar. Nalawagen ngem kasla ketdi simmipnget iti imatangna ta saan nga agressat ti panagterrem dagiti matana.

Intekkenna dagiti imana iti tugaw ket timmakder. Nagdalikepkep ket kasla awan puotna a nagbadekbadek iti kadaklan ti balayda nga isu metten ti pannakasalasna. Tinaldiapanna ti kansir a nangbeddeng ti salas ken ti parte a pagturturogan ken makun-kuna a kuarto dagiti annakda. Ammona a kas met kaniana, awan ti nairut a ridep a napasamak kaniada. Adda man simmangbay a tagtagainep, aglalaok, nakiro, awan pakabuklanda. Ken siguradona, aglanglangoyda met iti lua.

Anian a dagsen daytoy a naigabsuon kaniada! Idi simmina dagiti dadakkelna, kasla nagtupak ti sibubukel a lubong kaniana ngem iti panaglabas ti panawen, nailiw-liwana. Ita, panagriknana, saanto a pulos pagluniten ti panawen daytoy a napagtengda. Mabalin, tapno agmawmaw ti sakit iti nakemna, mapugsat pay nga umuna ti angesna!

Immagibas iti panunotna a kasla kabiit ti gilap ti kimat daydi rabii a panagbertdey ni Oyet. Idi nakaiddadan, saan latta a maipusing ni Mang Kardo iti panunotna ti balikbayan a kasinsinna. Di singkaano no gasat ti umasenso ngem idiay sa ketdi abroad ti nalaklaka a pakabirukan iti asenso, nakunana iti nakemna.

Agpayso met ngamin, iti ilida, kadagupan kadagiti nakapkapanen nagtrabaho idiay abroad, saan a mailinged ti nagbaliwan ti panagbiagda. Kaaduan kadagiti tumanor a kasla uong a konkreto ken nadadaeg a pagtaengan, ammo ti amin a tubbog amin dagitoy ti doliar. Ken dagiti pagdidinnamagan a senyales ti rumangrang-ay: ni kastoy kano a balikbayan ti nakagatang iti nalawa a daga nga ilaklakoda; ni kua, napunno kanon iti alikamen ti balayda; anian ketdin a pintas ti musika manipud iti balayda kua a nagTaiwan, kabaruanan ngamin nga entertainment system ti insangpetna!

Idi agbalikid, uray gayam ni Lucia, nadlawna a nakatartarnaw pay laeng ti mulagatna.

“Payya, dika kad nabannog baket?”

Nauneg a sennaay ti binulosan ni Lucia sakbay a simmungbat. “Nagsayaat la ket ni kasinsinmon, imbes nga isu ti sinangailitayo, isu met bilang ti nagsangailin!”

“Su ngarud, gasem ti ginastosna, kasla awan aniamanna kaniana! Sabali la’t adda doliarna!”

“Ta met ti nadlawko, sangasabalian laeng no nakapagabroad ti tao. Ngem apay ngata ta dina pay la malagip iti agsimpa?”

“Dayta ti ammom baket ngem amangan kano no inton umay a tawen a sumangpet, addanton kaduana. Inyangawko ngarud kaniana a no mabalin ikarganak met idiay maletana ta sumurotak idiay pangpanggedanna. Nagnginanto met ngamin iti pagahente, padasek koma met.”

“Dayta ketdin ti saan a mabalin!” Nalag-an a sipat ti inggiddan ni Lucia iti sikigan ni Mang Kardo iti panangsungbatna.  “No adda met la pagahentem, usarentay laengen a nayon ti pagpuonan iti talon. Ken sika pay a narigat nga agmaymaysa,”  inkuddotna.

“Ngem kitaem met baket no maigasatan, saan la a mamin-ano.”

Daydi ti sipud ti panagpanpanunotda a dakkel siguro ti pagbaliwan ti biagda no adda met agabroad kaniada. Uray dua a tawen laeng a panagsakripisio. Iti unos ti dua a tawen no maurnongda ti mateggedan ti siasino man a maka-abroad kaniada, dakkellen a naynayonanda a pagbasanto dagiti annakda.

Kasla la ketdin naipatpatang ta kalpasan dua a bulan, nagbakasion ti kumareda nga agdomdomestic idiay Italy ket adda kano gayyem ti amona nga agkasapulan iti kas kaniana.

“Tapno saankayo unay a magastuan, itedmo latta kaniakon dagiti papelesmo ta isudanton ti makaammo,”  impasingkedna.  “Tanto laeng pagpletemon, awan ahe-ahensia.”

Kasla ang-angaw ngem agpayso! Maysa laeng a bulan kalpasan panagsubli ti kumareda, addan surat a naawatda. Agpaaramid kanon iti pasaporte ta sumarunonton ti work permit a maipaw-it!

Pimmayso nga arapaap! No madanon gayam ti panawen ti isasangbay ti nasayaat a gasat, ukraden laeng dagiti dakulap tapno maisalat!

Tulagda, dua laeng a tawen. Uray kagudua laeng ti mapakatda iti suweldona, dakkel daytan nga urnongda!

Daydi pannakakawada kadagidi umuna a sumagmamano a bulan, kasla dina idi kabaelan. Uray dagiti annakda, nakaddidillaw nga uray awan sakitda, kasla agmamayoda. Ngem tay kunadan: agibturka no kayatmo a sumangpet ti grasia.

Dagiti arapaapda ti nangtakup iti buttaw a pinarnuay ti pinaginnaddayoda nga agassawa. Surat ken sagpaminsan a tawag iti telepono ti pinangrangtayda kadagiti rinibu a milia iti nagbabaetanda. Saan a sinardayan ni Mang Kardo nga inan-andingay dagiti annakda: “Ala uray ket inton sumangpet ni nanangyo saanton nga agsubli ket adunto ti isangpetna nga abalbalayyo.”

Kasta met ken ni Lucia, narigat gayam ti adayo iti pamiliana. Sangkaibagana kadagiti suratna: ” Sangasabalian ti taray ti biag ditoy Italia. Dandani kabaruanan amin ti alikamenda. Nupay adu a museo nga ayan dagiti kadaanan nga aramid ken partuat ti tao, kaaduan ket moderno dagiti adda iti aglaw-law ngem saan nga umdas a pangiliwliwagko iti napalaus nga iliwko. Aganusta lakay, saan laeng a mamin-ano a palabsen ti dua a tawen.”

Ngem idi addan nasurok a makatawen ket gudua, inkeddeng dagiti amona a mapanda agindeg idiay America ket intugotda. Napalalo ti ragsakna ta mapadasanna met la ketdi a paddekan ti lugar a pagdidinnamagan ken ar-arapaapen ti kaaduan a makita. Uray ni Mang Kardo, inyangawna: “Ala bareng inton agbayag, makaalaka iti immigrant visa ket datayto aminen dita!”

Saan gayam nga asi-asi ti agbalin a legal a mangged iti America. Idi nagpaso daydi temporario a working visa a naited kaniana, saan pay a naaprobaran ti renewal nga inaplayanna.

“ Ala uray ket addaka ditoyen, urayentay‘ ti pannakaaprobna,”  kuna dagiti amona. “Isuna laeng ta dimo mabalin ti agawid ta no aramidem, uray inton kaano man, saankanton a makasubli. Adda kenka no isu ti desisionmo ngem no siak ti sika, urayek laengen ta pagsayaatamto. No maanusam iti agbayag ditoy, mabalinmonto ti agaplikar iti immigrant status, maalamton ti asawam ken dagiti annakyo.”

Kasla naragsak a sonata a nangep-ep iti iliwda idi intawag ni baketna nga aganusda, urayenna laengen ti pannakalegalna tapno mabalinanto met ida a petisionan. Uray ni Olga a medio makaawaten iti taray ti panagbiagda, naragsak nga imannamong: “ sige, kunam tatang ta intayto met idiay America!”

Inukas ni Mang Kardo ti dalikepkepna ket nagtungpal ti kannigid a dakulapna a nangtapaya iti mugingna. Dina napupuotan ti bagina a nagturong iti sango ti tokador iti bangir a suli. Naipasabat kaniana ti dakkel a ladawan ni Olga a nakatoga ken iti abayna, basbassit a ladawan, kaduana ni Oyet.

Adda manen naganninaw iti panunotna idi nataldiapanna ti ladawan. Nagsayaat ket koman no dagiti dua a lallaki nga annakna ti nangbayabay ken ni manangda nga Olga wenno addada met nga agassawa iti likudanda, kasla idi nagberdey ni Oyet, idi nagbakasion ni kasinsinna.

Itay laeng napan a bulan a nagturpos ni Olga iti kinamaestra. Ni Oyet adda metten iti maudi a tukad ti sekundaria. Mabalin a dua koma pay a tawen agturpos koma metten daydi Prospero no saan a nadesgrasia.

Madama pay laeng nga ur-urayen ni baketna ti approval iti pannakaibaro ti working visa nga inaplayanna idi. Umuna metten a tawen ni Prospero iti haiskul. Makalawas pay laeng a nangrugi ti klase. Agawiden a nakabisekleta idi madayanggos ti traysikel idi adda pay laeng iti haywey. Awan met ti natukkol a tulangna ngem naitug-tog kano ti ulona iti semento a kalsada. Saan a pulos nagsubli ti puotna. Severe subdural hemorrhage kuna dagiti doktor idiay MMSU Hospital a nakayakaranna kalpasan a naamiris iti emergency hospital iti ilida a nakaitarayanna. Sumagmamano laeng nga oras kalpasan ti aksidente idi imbaga dagiti mangngagas nga inaramidda amin a kabaelanda.

Daydi ti maysa a nakariknaan manen ni Mang Kardo ti pait nga intinnag ti saan a nasayaat a gasat a lallalo a pinapait ti kinaadayoda nga agassawa. Saan a nakaawid ni Lucia gapu ti kinaawan pay laeng ti naan-anay a papelna.

“Agawidkan baket, bay-amon ta legal a papelesmo, saan a bale a saankanto a makasublin, makitam la ketdi ni Ero sakbay nga idulintayo,” kinunana idi a napalalo ti sakit ti nakemna.

Ngem idi agangay napagnumuanda met laeng nga idulinda lattan ti bangkay ti anakda uray awan ni Lucia ta uray pay no makaawid awanen ti maaramidanda.

Nagsubli ni Mang Kardo iti abay ti tawa nga akindaya. Nagsammaked iti pasamano ti tawa. Kimmita manen iti ruar. Nalawagen. Nupay saan pay a nakasingising ti init nakapagwarasen ti rumrumkuas a lawagna.

Dina latta mapengdan ti panagsublisubli ti saludsod a kasla barrena a mangkur-kurikor iti panunotna: no saan ngata nga immadayo ni baketna idi, nagbanag latta ngata a kastoy ti biagda? Wenno talaga a kastoy ti gasat a naipagasat kaniada?

Agarup uppat a tawen nga inur-uray ni baketna ti legal a papelesna uray pay inkamangna iti abogado ti kasona. Idi kano ngamin madama nga ap-aplayanna no maisubmitirnan ti kurang ti papelesna, addanto manen sumaruno a masapulda. Imbag la ketdin ta makaawat met ti amona ket uray no makuna nga awan legal a papelesna, nagtul-tuloy latta ti panagserbina kaniada.

Dakkel a bang-arda idi intawag ni Lucia nga addan working visa a naited kaniana ket pinalubosanen ti dati nga amona a nangbirok iti full time a pagtrabahuanna iti ruar, mapan laengen agserbi kaniada no awan serrekna.

“Mangurnongak la iti pagpletekon ken nayon ti gastosek ta umayakto agbakasion, ” kasta ti kinunana.

“La ngarud baket ket mailiwkami unayen kenka,” insungbatna.

Ngem no talaga siguro a saan a maikari a mapasamak, umadayo latta ti pannakapasamakna! Idi nakaurnong iti umanay a gatad para iti panagbakasionna, isu met a kimmaro daydi panagulaw-ulawna.

Nabayag idin nga adda dati a madmadlawna, agulaw sagpaminsan ken agsakit ti ulona ngem kalpasan a makatomar iti aspirin ken makainana sumayaat met laeng ti riknana. Pambarna ti iliwna a di mababaw. Ngem naidagel naminsan isu a napilitan a napan nagpakonsulta idiay ospital. Naladawen, nakaro gayam unayen ti sakitna iti kidney! Hemodialysis laengen ti remedio tapno agpaut pay ti biagna! Adda tubo ti dara a maikonnekta iti uratna a kumamang iti makina. Agtaray ti darana iti hemodialysis machine ket ditoy a masagat dagiti luwed ti bagi a rebbengna koma nga aramiden ti kidney.

Daydi plano a panagawidna, naitantan manen.

“Dikay madanagan lakay, ta uray ket ditoy America napintas dagiti pagpa-agasan. Agpalaingak bassit ta bareng matuloyakton inton umay a tawen,”  intawagna.

Saanda latta a naawanan iti namnama a lumaing pay ta agtrabaho kano iti bigat sa mapan iti hemodialysis center no malpas trabahona. Mamitlo iti makalawas a saggatlo nga oras. Gapu ta ubing pay, isuna kano ti maysa kadagiti prayoridad a kandidato a maindonaran iti baro a kidney no adda la ketdi sisasagana a maiyannatup a para kaniana.

“Itedko ti maysa a kidnik, lumaingka laeng nay,” kinuna ni Oyet idi naminsan a timmawagda.

“Saanmo pay la a panpanunoten dayta nakkong ta uray ket adu kano ditoy, urayentay laengen nga adda compatible a para kaniak,” impasingkedna. “Saan met ketdi a panangidawdawat, no adda nadesgrasia wenno pimmusay ditoy America basta awan ti sakitna a makaakar, kaaduanna, iyindonar ti pamilia ti biktima dagiti mabalin a parte ti bagina.”

Nagurayda ket iti kau-urayda kasla immatiddog dagiti tawen. Saan met latta a nakaawid ni Lucia ta saan a mabalin no maliwatanna ti pannakadialysisna. Pagsayaatanna naitultuloyna latta ti full time a trabahona; nakaalan iti immigrant visa. Naisubmitirna payen amin a papeles para iti pamiliana. Kas iti sigud, binulan nga adda latta ipaw-itna a nayon ti gastuenda.

Bumaba koman ni Mang Kardo iti agdan nga agturong iti kusina tapno mangipapudot iti danum para iti kape, numan pay awan ti aresgar ti rusokna a makargaan idi rummuar ni Olga manipud iti likud ti kansir. Uray awan ti lua dagiti matana, madlaw ti kinapaltegda. Ammonan ti sumaruno pay a mapasamak! Umarakup ti anakna ket bulosanna dagiti luana iti barukongna.

“Anak …,” saanna a naituloy ti kayatna nga ibaga ta simmaruno a rimmuar ni Oyet iti bangir a ridaw ti kansir. Nakadumog.

Makalawasen a kada agsapa a kastoy nga irugida ti bigat. No ar-arigen saanna nga ammo no kasano a pinalabasda dagiti aldaw.

“Agipaknikay’  madamdama annakko…,”  bilinenna koma dagiti annakna ngem immarakup kaniana ni Olga a bulonna a nagsangit. Nakamulengleng kaniada ni Oyet a nairut ti panagkemkem dagiti sangina.

Idi koma pay laeng sakbay nga agturpos ni Olga a sumangpet ti inada ta umayna atendaran ti graduationa ngem nagsakit manen idi umasidegen ti luasna. Sepsis kano. Adda kano infection nga agtartaray iti darana!

Impapanda Mang Kardo nga ordinario laeng nga impeksion ngem nagbayag iti ospital. Uray la a naplengda ta kasla gurruod a nangbettak ti law-ang idi tumawag ti gayyem ni Lucia a saanna kano a nailasutan! Babaen ti tulong ni Father Angelo, ti Filipino a maysa kadagiti papadi nga agserserbi iti St. Barnabas Church a nakikapponanna ken dagiti gagayyemna, ipatulodda ti bangkay. Sabatenda laengen idiay airport ti Laoag ket ita ti sangpetna! Makalawas a pinadpadaananda.

Adda nagsardeng a lugan iti paraanganda iti laud ti balay.

Manong, naitimkan ni Mang Kardo ni Anno a kabsatna. Addakamin , isuda ti kaduana a mapan idiay Laoag.

Madamdama pimmigsa ti anabaab iti arubayanda. Addan dagiti kaarrubada.

“La annakko, agipaknikayton, tapno nawaya ti sangpetan ni nanangyo…,”  dandani saan a rimmuar dagiti balikasna.

“Anianto ngata ti oras tang?”  inyamlid ni Olga ti bukot ti kanawan a dakulapna kadagiti agtubtubbog a matana.

“Diak ammo balasangko, diak ammo…,”  nagturong iti tawa tapno ilingedna kadagiti annakna ti saanna manen a magawidan a panagluana.

Iti ruar, nagsaknapen ti lawag ti init iti awan milatna nga asul a langit; awan man laeng ti nakadipalar iti ulep a kasla kangisit ti panes a naimanto iti tuktok ti Bantay Kadanglaan.****

GANGANDIONG A SAGUT

GANGANDIONG A SAGUT

Federico Tangonan Ilac, Jr.

Apagisu nga alas dos iti malem idi aggilapgilap ti nakasurat a Northwest Airlines, flight 18 kadagiti monitor ti pumanaw ken agsangpet nga eroplano iti JFK International Airport. Naglanding kanon! Talaga nga on time!

Addan trenta minutos nga agururay ni Fidel iti eropuerto. Dayta a flight ti nagluganan ni Arlene nga asawana ken ni Christine nga anakda. Dua a lawas a nagbakasionda idiay Pilipinas. Saan a nakasurot ta adda pay la basa dagiti dua nga in-inaudi nga annakda, awan pamanawanda kadagiti ubbing ken ti pagtaenganda.

Adda nagkarayam a rag-o iti barukong ni Fidel. Uray saan a nakaawid, adu la ketdi ti maipadamag ni baketna. Nasurok a makalawasda idiay probinsia ket sigurado nga adu nga estoria ti isangpetda. Sipud pay simmangpet ni Christine ditoy America, sangapulo a tawenen ti napalabas, damona iti nagawid. Agtawen laeng ti sangapulo ket dua idi umay. Immuna nga immayda Fidel ken ni baketna babaen iti working visa ket idi addan tallo a tawenda, sada napetisionan isuna.

Isu nga idi nakalpas iti kolehio, inyunay-unayna ken ni mommyna nga agawidda, sakbay a rugianna ti sumrek iti baro a trabahona.

Addan lima a tawen a saan a nakaawid ni Fidel. Iti baet ti full time a trabahona bilang emergency room nurse ken dagiti asikasuenna iti balayda bilang ama, marigatan a mangisapar iti panagbakasionna. Imbag la ketdin ta addan cell phone a madadaan a pakisinnukatna iti damag babaen iti text message, isu nga adda met la ketdi sagpaminsan a madamdamagna idiay purokda. Ngem awan ti kasla diay makitana koma met ti lugar a dimmakkelanna.

Isu a magagaran unay a mangsarabo kada Arlene, aglalo ket nairana a piesta ti natay idi addada idiay probinsia, adu la ketdi ti nakitada manen a dati nga am-ammoda ta kadawyan, agga-awid dagiti adda idiay siudad no madanon daytoy nga aldaw. Ken adu la ketdi a retrato ti inyawidda ta imbilinna a punuenda ti chips ti digital camera nga awitda.

Kalpasan iti saan a nabayag a pinnakilennetlet ni Fidel kadagiti sumabat kadagiti rumuar manipud iti immigrasion ti eropuerto, napasungadanna ti asawana ket ti balasangda nga agsiputsiput iti grupo dagiti tao. Saannan ida nga inuray a mabirukanda, isun ti simmabat.

AKumusta ti biahe? Adda met la sarabok? “ inyangaw ni Fidel ket inarakupna ni Arlene. AMissed you mom.” Inlagidna dagiti bibigna iti ping-ping ti asawana.

“Naragsak ti agbakasion ngem makautoy ti biahe,” ni Christine ti simmungbat. “SobraY20 hours of flying, makabannog.“

“Talaga a kastaYagragsakka, adda bayadna,” inkatawa ni Fidel. “Aniat= madamag diay probinsia?“

“Ay sus..adu! Ken tay bilinmo, agumakanto a mangkita kadagiti retrato. Ken adda awitmi a para kenka, ibagamman Christine diay regalota kaniana.“

“Wen nga agpayso dad, regalomto pay a para Paskua daydiayen.“

Nadlaw ni Fidel a manglam-lamiongda. “Dikay man, sang-sangpetyo pay laeng rugiandakon.“

“Isu no dika mamati…basta adda awitmi a para kenka. Di ba Christine?“

“Yeah, dad.“

Awan pay la ti traffic idi makaruarda iti eropuerto. Nabulanos ti panangdaliasatda iti Belt Parkway a naipataraigid iti aplaya ti Brooklyn a kumamang iti dua a kadsaaran a Verrazano- Narrows bridge a namaglantip ti Brooklyn ken Staten Island. Amangenda daytoy a rangtay sadanto lasaten ti Staten Island ket idiayto ti inda pankurosan manen ti Goethals bridge nga umamang idiay New Jersey a pagnaedanda.

Nupay nakaruar ti init, nasalemsem ti pul-oy ti autumn ngem adu latta dagiti agpagna-pagna ken agtar-taray iti boardwalk. Kadawyan kadagitoy a panawen medio naangin ken nadawel ti baybay. Kasla bukot ti dadakkel nga elepante dagiti agsasaruno a dalluyon a mangdung-dungpar kadagiti naitambak a nabunton a batbato iti igid ti baybay.

Nakumotan ti kolor balitok a napatto-pattokan ti palalot= rangrangna a nalabaga dagiti turod ti Staten Island ta nakapagluomen dagiti bulbulong ti kayo. Sumagmamano pay a lawas, entaramententon a maregreg dagiti bulong ket kasladannton nagisiitan iti ikan. Agtinnagto manen ti niebe ken tumulangto manen ti lamiis.

Ti panagbaliwbaliw ti panawen kada tallo a bulan ti maysa a kayat ni Fidel ditoy deppaarna ti daya ti America. Kada panawen adda naidumduma a ladawan nga itdenna. Kasla ita, saan a makauma ti buya ti aglawlaw: dagiti nakaranraniag nga amarillo a bul-bulong ken kasla aggil-gil-ayab a red maple sa ti lamuyot ti apagapaman a salemsem.

No met madanon ti winter agpayso a sagpaminsan a pumaiit ti nalamiis ta nababbaba pay ngem 0 degrees farenheight ti temperatura ngem no imatangam ti katinnag a niebe, ti naisangsangayan a pudawna, kasla adda maitedna iti panunot a regta. Ta uray no kasano ti kasipnget ti rabii no adda snow lumawag ti aglawlaw gapu ti andap ti kinapurawna.

Ket no met spring ti banglo ti kasla apagriing a daga ipalagipna ken ni Fidel dagiti kenelleng idiay Nagsinnaitan. No dumteng dagiti gurruod iti arinunos ti kalgaw; no ibuyatna dagiti pakauna a tudo tapno makapagbunubon dagiti tao ken mangrugi a bumerde ti kudil ti daga.

Ditoy New Jersey, ta makuna la ngarud a garden state, no panawen ti spring, agar-arukuyan ti sabong dagiti kayo. No mapanka agpagnapagna aglalo kadagiti parke kaslaka la magmagna iti sirok ti langit ken saan a makauma dagiti aglalaok nga ayamu-om dagiti sabong. Kasla met la idiay probinsia: ti banglo ti agsapa no madanon ti panagruar dagiti bugi ti pagay ken no iti rug-rugi ti kalgaw no mabungon dagiti pinuon ti mangga iti sabong. Wen, isu dagitoy ti mangsul-sulnit kadagiti iliwda nga agassawa idiay probinsia.

Ket no met kalgaw, kabulong dagiti muyong. Kaaduanna, kadagiti Ilocano, tiempo a kalangto dagiti mulada a natnateng iti likud ti pagtaenganda. Panagsisinnarak dagiti aggagayyem kadagiti igid ti dan-aw tapno agbarbeque. Panawen ti panaglang-ay iti ruar: panagay-ayam iti nadumaduma a sports wenno panaghiking; panagkalay-at kadagiti bakras ti bantay.

Sagpaminsan sumippit ti pudot. Dupudop ti tao a mapan idiay aplaya tapno gundawayanda ti apagbiit a panawen a mabalin a mapan panagtaneb idiay baybay wenno panagbanniit. .

Agpayso a sangasabalian ti estilo ti biag ditoy lugar a nakaipad-padanda. Adu dagiti panglakagan iti biag a kunada ngem kaniada nga agassawa uray kasano a rigat ti biag idiay Nagsinnaitan nga ilida, kankanayon latta a sumip-siplag ti iliw idiay lugar a dimmakelanda.

Kasta unay ti gagar ni Fidel a makakita kadagiti retrato nga insangpetda Arlene idi makadanonda iti balayda.

“Ala iruaryo man ngarud ta kitaek dagiti retrato,” kinunana idi maibabana amin a kargada ken nakapagsim-simpadan iti salas.

“MommyY dagidiay kano picture ti kayat ni daddy a kitaen. Talagan sa ketdi a dina kayat tay regalona,” umis-isem ni Christine.

“Wen met ngamin dad. Madamdama la dagidiay retraton. Kitaem pay nga umuna diay regalomi kenka,” impasaruno ni Arlene. Adda inruarna a bassit a kahita. “Ne, daytoy man ti sagutmi kenka, inyawatna ken ni Fidel.

“Nia daytoy?“

“Dad, luktam tano makitam,” impasaruno ni Christine.

Linukip ni Fidel ti kahita. Adda iti abayna ni Fred, ti buridekda nga agtawen iti 13 a magagaran met a makakita no ania ti linaonna.

“Wuuu! Rolex! You‘re lucky dad, you got a rolex watch! That‘s expensive!“

Miningmingan a nalaing ni Fidel ti relo. Peke! Gangandiong!

“Fred, it‘s fake! Dakay‘ met ta la maisangsangpetyo. Ania lat‘ ayatyo a mangsaysayang kuartan?“

“ It looks real though dad. I can‘t tell if it‘s fake.” Sinirigsirig ni Fred ti relo.

“Kunami la no lumusot kenka. Saanmi a ginatang. Gimmatangkami iti bestida ken home decors kadagitay Muslim ket impasurotda dayta. Libre pay a tinatakanda iti initialmo dita braceletna isu a nakasurat ti letter “F“. Sayang met, di innnalami latta. Usarem ketdi ah, tapno mapadasam met ti nakaRolex uray peke ,” inyalek-ek ni baketna.

“An-anusak laengen  ta casio ngem ta Rolex a gangandiong!“ Insublina ti relo iti uneg ti kahita ket imparabawna iti bookshelf iti makannawanna a suli sa intuloyna ti nangkita kadagiti retrato nga insangpetda.

Kalpasan makadomingo, iti maysa a nasapa a sardam ti Biernes, katawtawag ni Arlene manipud trabahona. Dua kano ti masakit kadagiti pangrabii a rebbengna a sumukat kaniana a kas hemodialysis technician isu a saan a nakaawid iti husto nga oras. Madama metten a pas-pasikalen ni Fidel ti agrubbuat a mapan iti trabahona. No nasapsapa la koma a naamuanna, nagcall in sick la koman. Ngem saanen a mabalin ta nagabayen, masapul nga uppat nga oras sakbay ti rugi ti trabaho ti mabalin a panangibaga no dimo kabaelan ti sumrek.

Nalagipna a dina pay gayam naidissaag manipud idiay luganna dagitay ginatangna a delata itay malem. Rimmuar ket tinurongna iti likud ti luganna a nakaparada iti driveway idi madipalarna a flat gayam ti maysa kadagiti pilid ti lugan! Numona ta naladawen. Adda pay met ngarud serrekna! Aglalo ket awan pay ni baketna. Ni Christine maysa pay ngata nga oras santo sumangpet.

Makaammodtan! Total awan trabaho ni baketna inton bigat, aglugan laengen iti tren a mapan agtrabaho ket agpaiyawidto laengen kaniana. Agtaxi a mapan idiay train station, ta uray ket uppat met laeng a bloke iti kaadayo ti trabahona manipud terminal ti train idiay siudad ti Elizabeth a pagtrabahuanna. Intuloyna ti nagrubuat.

Tinaldiapan ni Fidel ti pagorasan iti diding. Alas nuebe media. Nakasaganan nga agtalaw. Ur-urayenna laengen ti isasangpet ti taxi a tinawaganna. Madamdama adda nagbosina. Simmirip iti ruar. Addan daytay cab nga ur-urayenna.

“Ericka… Fred, I‘m leaving. Mommy is on her way home,“ impukkawna kadagiti ubbing a madama nga agar-aramid kadagiti homeworkda sana tinaldiapan manen ti oras iti punguapunguanna. Alas otso pay laeng. Itay pa la gayam a nagsardeng ti relona! Nakset ti  bateriana. Kasapulanna pay met ngarud ti relo idiay trabaho.

No agsubli manen idiay ngato a mapan mangala iti sabali amangan no matektekan ti taxi ket agtalaw. Nalagipna ti gangandiong a Rolex. Pinidutna ket nagdardarasen a rimmuar.

Lima la ngata a minutos manipud balayda, nakadanonen ni Fidel iti estasion ti train. Kinitana ti oras iti peke a Rolex a suotna. Alas nuebe kuarenta iti sardam. No kasta aguray iti kinse minutos santo sumangpet tay tren a dumalan idiay Elizabeth ken agderetso idiay Manhattan, New York.

Nakikatugaw ni Fidel kadagiti padana nga agur-uray a pasahero iti immatiddog a tugaw iti nalinongan a plataporma iti igid ti riles. Awan ti pasdek ken dadakkel a kayo iti masanguananda ket nawada a makita dagiti tuktok ti turod iti bangirnat‘ daya a digdigosen ti palalot‘ belladna a kabus a bulan.

Sinirigna manen ti suotna a relo. No talaga gayam a saanmo nga iyasideg ti rupam ken mingmingam a nalaing ken no dimo unay ammo ti langa ti husto a Rolex, kasla met latta pudno ti langana! Ngem alusi-isen latta ti unegna a nakasuot ti maysa a gangandiong. Kaniana ngamin, saan a bale nga agusar tay tagilakaen ngem tay balangkantis a nagmarka iti nangina.

Minatmatanna manen ti kabus a bulan. Idiay Nagsinnaitan idi ubbingda pay, kaduana dagiti kapatadana, palalo ti ragsakda no kastoy a kabus. Malpas pangrabii agsasarakda iti sirok ti dakkel a salamagi iti puseg ti purokda ket agga-ayamda agingga iti agbatingting ti sangapulo ket maysa ti kampana ti munisipio. Adu a linnem-mengan ken binnerken; katkatawa iti sirok ti kannag.

Ngem itan no mabalin la koma a liklikanna ti kabus. Ngamin napaneknekanna a no kabus dandani saan a maguantaan dagiti trabaho idiay emergency room a pagtarbahuanna. Basta kabukel ti bulan, awan sarday ti panagsangpet dagiti pasiente; agsasaruno dagiti ambulansia nga agisangpet ti masakit: nadesgrasia, biktima ti apa ken bayolente nga ar-aramid, naoverdose iti droga wenno dagiti agpakaro ti ampalatikna. Nagbalinen a paset iti pammatida kadagiti katrabahuanna: full moon ngamin!

Sangapulo a minutos kalpasan alas dies iti rabii idi makadanon ni Fidel iti siudad ti Elizabeth. Manipud iti train station uppat a bloke laeng ti kaadayo ti ospital a trabahona. Saan unay asideg a pagnaen, asideg met ngarud unay no mangala manen ti taxi a luganna. Alas onse pay la ti rugi ti trabahona. Nawaya pay laeng. Inkeddengna a pagnaenna laengen, total nasapa pay ken adda pay la saggaysa a tao nga agpagna-pagna.

Idi makurosna ti kalsada iti abay ti train station, makit-kitanan ti nasilawan a dakkel a krus iti tuktok ti pasdek a pagtrabahuanna. Dineretsona ti Main Street a kumamang iti kanto ti Williamson Street nga ayan ti ospital.

Kalpasan dua a bloke nabatoganna ti daan a simbaan ti Methodist, maysa kadagiti kadaanan a pasdek iti puseg ti siudad. Iti abayna adda bassit a sementerio a nangrugi a naus-usar idi maikasangapulo ket walo a siglo. Malagipna idi sang-sangpetna ditoy America, iti naminsan a nagpagna-pagna iti siudad, nalabsanna ti sementerio ket dina ninamnama a ditoy ti pakasarakanna ti tanem ni Stephen Crane, maysa kadagiti paboritona a mannurat a puraw. No mano a minutos a nagsardeng iti sakaanan ti tanem ket mining-ming-minganna a nabayag ti daan ken aglat-latin a lapida ti idolona.

Iti sanguanan ti simbaan adda sumagmamano a tukad ti agdan manipud sidewalk ti kalsada, agsumbangir a namulaan ti napuskol a pagatbarukong a masetas.

Idi dandanina malabsan ti simbaan pagammuan ta adda rimmuar a tao iti abay dagiti masetas ket nagpatennga iti sidewalk iti sanguanan ni Fidel! Nakadiaket iti nangisit nga adda hoodna! Agtayag ngata iti agarup innem a kadapan ken dakkel ti pammagina. Iti nabayagen a pannakipin-pinnulapol ni Fidel kadagiti nadumaduma a puli, mailasinna a maysa nga African American. Adda iggemna a balisong!

Imbes nga agsanud ken agtaray koma, kasla ketdi naipilut ni Fidel iti sidewalk gapu iti pannakabiglana!

“Just gimme your watch and you‘re ok,” intanggaya ti lalaki ti kanigid nga imana.

Dinardaras ni Fidel nga inikkat ti relona sana inyawat! Kasla awan aniamanna nga inawat ti lalaki sa isun ti nagdardaras a timmalaw.

Saan a napagsardeng ti agsasaruno a panagangesna iti nauneg ti kebbakebba ti barukongna uray idi nakaadayon ti lalaki. Nagtalatalangkiaw ni Fidel ket intuloyna ti nagna. Kasla masinsinit dagiti dapanna a nagtarengteng iti direksion ti pagtrabahuanna. Madlawna pay la ti bitog-bitog ti pusona idi makadanon iti inaladan ti ospital. Nalagipna manen ti gangandiong a relo. Nagistayan isun ti naka-alaan iti pannakapatayna!

Idi mapasublina ti simbeng ti panunotna, tumawag koma iti pulis tapno ireportna ti napasamak ngem napanunotna met laeng nga uray ket saan met a nadangran, bay-anna laengen. Adunto man a saludsoden, amangan no ibagadanto pay a mapan agreport inton bigat idiay police headquarters, isu pay a taktakna, awan pay met ngarud ti luganna. Sapay madamdama, rebbengna a mangrugin nga agtrabaho. Ken uray ket gangandiong met la a Rolex ti naalada. Maysa pay, kasano koma a mairupaanna tay nanghold-up kaniana? Basta ti ammona: dakkel a nangisit a lalaki!

Uray idi addan iti lounge dagiti empleado medio agtig-tigerger pay laeng ni Fidel. Awan pay met ngarud simmangpet uray maysa la koma kadagiti kaduana a pangrabii ta adda koma pangibinglayanna ti napasamak kaniana. Tumawag koma ken ni Arlene ngem napanunotna nga agdanagto manen isu nga ibagananto laengen inton bigat.

Saan a nagbiddut iti panangipapanna: agpayso nga adu ti pasiente. Kumaribuso dagiti empleado a sukatanda. Amin a kuarto ti emergency room adda pasientena. Adda pay sumagmamano a pasiente kadagiti stretcher iti hallway. Saanen a makapaguray a manted iti report ti suktanna. Ad-adda manen nga awan ti gundawayna a mangibaga iti napagtengna. Madam-dama gapu ti kinaadu nga asikasuenna, nailiw-liwagna met laeng ti nakabut-buteng a napasamak kaniana.

Apaman nga adda mapagawid kadagiti pasiente adda latta sumukat. Adu pay dagiti agur-uray iti waiting area. Nadumaduma nga an-annanayen dagiti reklamoda. Malaksid kadagiti walk-ins a pasiente assideg pay ti panagsangpet dagiti ambulansia.

Nagtultuloy a kasla agsal-sala iti rigodon dagiti staff ti emergency room aginga iti parbangon. Dandani saan a nakapagbreak ni Fidel gapu iti kinaadu ti trabahona.

Agalasingkon iti bigat idi medio agkalmada bassit. Adda pay lima a nabati a pasiente nga agur-uray laengen iti pannakaiyakarda iti kuartoda iti medical ward.

Saan pay napudotan ni Fidel ti tugawna iti sango ti kompiuter no ar-arigen ta madamana nga irep-repaso dagiti naglabas a pasientena iti nagpatnag idi nagbuzzer manen ti radio ti ambulace service a para iti emerhensia nga adda iti abayna.

Intalmegna ti incoming call button sana pinidut ti awditibo. Nagkinnita sa naginnisemda ken ni Dr. Hricko, ti puraw a doktor a maysa kadagiti kaduada nga staff iti emergency room. Uray awan ti imbalikasda, nagkinnaawatanda: talaga nga awan ti breaktayo ita a rabii.

“This is Fidel Pobre, one of the nurses, Dr. Hricko standing by…go ahead,” insungbat ni Fidel.

“Hi Fidel, hi Dr. Hricko, this is Medic 41, we are bringing you a male approximately 30 to 35 years old with stab wound to the chest, a victim of attempted robbery, no respiration with very low blood pressure.. about 40 systolic. We are in the process of entubating him. Two large bores IV access to both arms with lactated ringers and normal saline infusing. No radial pulses. Tachycardic on the monitor at about 190 per minute. ETA 5 minutes.” Maar-arukattot ti boses ti medic iti ungto ti linia.

Sinublat ni Dr. Hricko ti telepono. “This is Dr. Hricko, IV fluids NSS and Lactated ringers wide open, entubate, continue ATLS protocols…we are waiting.“

“ER techs to trauma room stat,” inwaragawag ni Fidel iti intercom. “Guys, medic 41 is coming. We are getting a stab wound to the chest,” impakaammona kadagiti kaduana a nurses. Dagus met nga inalertoan ti sekretaria ti trauma team iti nangegna.

Awan pay lima a minutos addan ti ambulancia iti entrada ti emergensia a sinaruno ti police car.. Kas ninamnamada madaman a talme-talmegan dagiti paramedics ti barukong ti pasiente idi ibabada, kayatna a sawen nagsardengen nga agpit-pitik ti pusona.

Awan uray maysa a segundo ti sinayangda Fidel ken dagiti kaduana. Inyakarda ti lamo-lamo a nadigos iti bukodna a dara a biktima, ta itay pay la a kinartib dagiti medics idiay field dagiti pagan-anayna, iti trauma room sada inkonnekta kadagiti monitor. Intuloy ti respiratory therapist ti panangpespesna iti ambubag. Adda met dagus a nangala ti dara para iti specimen. Nakasagana metten ti technician a mangala ti X ray. Sinukatanda dagiti maibusen a suero.

Agpayso! Saanen nga agpit-pitik ti puso ti pasiente. Intuloyda iti panangitalmeg iti barukong ti pasiente ta bareng agsubli pay nga agpitik ti pusona.

Awan pay ngata iti dua a minutos inkeddeng ti trauma surgeon a luktanna ti barukong ti pasiente tapno diretsona a pekkelen ti pusona. Nanggay-ang ti doktor iti ngato ti rusok ti pasiente iti apagisu a sumrek ti dakulapna iti uneg ti barukong. Kasla adda nabtak a banga a napno iti dara idi maluktanna ti babaen ti puso. Kada mapespes ti ambu bag agpussuak met ti dara manipud iti sugat nga inukrit ti doktor. Inkawal ti surgeon ti imana ket diretso a penekkelna ti puso ti biktima. Naglayasen iti dara ken bimsagen ti pasiente.

Nangwingiwing ti doktor. Sinalput ti tadem ti bara ken puso. Kalpasan 40 minutos, inkeddengna nga isardengdan iti panagpadasda a panangsalbar ta nagsatanen ti pasiente.

“Mayat nga adrenalin rush daydiay ta‘no mayaw-awan ti bannog, total agawidtayon madamdama,“ inyangaw ni Tony, maysa kadagiti Filipino nurses a kadua ni Fidel sakbay a rimmuar iti trauma room.

“Sabagay, ngem nadara la unay. Nakar-karo pay ngem diay slaughter house,” imbalesna.

Rummuar koma metten ni Fidel idi sinublianna a tinaldiapan ti takiag ti natay a pasiente. Naikuleng iti nakitana! Kasano koma a dina mailasin! Ti gangandiong a Rolex nga adda tatakna a letter “F“! Nakasuot pay laeng kaniana. No kasta isu daytoy daydi nanghold-up kaniana idi rabii ket mabalin a kayatda met nga agawen kaniana isu a pinatayda!

Dina maibuksilan ti riknana a mangmat-matmat iti napasagen a bagi idi apagisu a sumrek dagiti polis iti trauma room. Pagsasaritaanda a nakemmegda kanon ti nangpapatay ti biktima.

Inkeddeng ni Fidel a saannan nga ibaga pay ti napasamak idi rabii. Kinitana ti oras iti diding. Alas sais  ymedia iti bigat. Trenta minutos pay agawidton. Indayalna ti telepono ket kinasaritana ni Arlene: “Mom, agannadka iti umaymo panangala kaniak ta adda sorpresak kenka!“ Sana intanamitim iti panunotna: “Baro a biag diosko…agyamanak Apo.“***

Nai- Bannawag 2005

Orihinal a muniskrito

Ligay

 

Nabulod a ladawan manipud iti http://www.dailygalaxy.com

 

aggagatel dagiti siding ti dapan, iti nakaipupukan a tangkal
agsang-sangit dagiti raniad a di maka-aliwaksay
kayat dagiti agkukurrot a sallapingaw ti agampayag iti law-ang
ta bareng mariing ti muging ti agbug-bugsot a dalan…

 

matimudko ti saning-i dagiti bisil a madek-dek-dek
ti agal-aludaid a ligay a saan pagtal-talnaen ti saibbek
awan man ti raniagda iti paraangan dagiti saltek
kayatda met ti rumkuas iti baet dagiti sidek

 

pampagek man ngarud dagiti am-ammangaw ti turog
basnotak ti tammudo a mangriing ti bukodko a kuog
ta maipapas ti alidukdok dagiti tumeng ken mukod
mangipagparintumeng kadagiti balikas iti mugingko nga agmauyong nga agud-ud-od!