AYAT ITI PANAWEN TI SWINE FLU

AYAT ITI PANAWEN TI SWINE FLU
Federico T. Ilac, Jr.

Orihinal a muniskrito…Naipablaak iti Bannawag,   Septiembre 2009

Napintas koma  nga inspirasion ni Fidel bayat panangistimarna kadagiti tarakenna a baboy  ken  manok iti dayta a bigatl ta napalikudanna manen ni Cheryl, ti balasang a maestra a taga Calingayan, mangisursuro idiay ili iti haiskul. Nabati iti panunotna dagiti naisem ken natarnaw a panagmatmatana ken ti nasippukel a pammagina. Iti panangisurotna ti panagkitana iti naglugananna a traysikel,  kasla naisaplid iti rupana ti nalamiis a saan pay unay namagaan a buok ti kaddigos a balasang ken nagkarayam a nagpauneg iti abut ti agongna ti banglo ti pinaggulgolna a shampoo.
Anag-anagenna  no dadduma,  no ania a talaga ti marikriknana, panagayat kad’ ngata wenno nakayawan laeng iti naamo a panagruprupana ta nagbalinen a di maidisso a galad dagiti matana ti mangitulnog iti ubing a maestra agingga a mailinged ti naglugananna iti pagsikkuan.
Naun-uneg ti Calingayan  ngem ti barangayda a Nagbaluartian isu a kada bigat ken malem, dina mapupuotan ti mangpasungad iti traysikel a mangitultulod kaniana. Maigidiatna pay ketdin ti banurbor ti lugan,  no asidegen, pamrayanna ti mapan iti asideg ti barangay road, ti la adda a makuditkuditna tapno saan laeng a nalatak a gaggagaraenna ti mangtaldiap iti balasang. Imbag ta no ar-arigen, nakagaw-at ti inaladanda iti kalsada, su a di unay madlaw ti nalaus a pannakakayawna.
No ut-utobenna, tagialasenna pay ketdin ti aramidna ta kasla la tay agpupudot a bula. Saan met ket  koma a di maitutop isuna ta nakalpas met iti karera ngem ti panakkelen a giddiatda iti tawen ti maysa a mangigawgawid kaniana nga umasideg. Kalleppasna laeng iti kolehio, adu ti makaammo a malaksid ti pintasna adda pay inalatna, su a nakastrek a dagus a mangisuro, yanta isuna, dimmuyawen ti nakabitin a diplomana iti didingda.
Ngem naminpinsan a napukaw ti langa ti balasang iti utekna apaman a nakastrek iti kamarin nga ayan dagiti tarakenna a baboy, nabigla a nakakita kadagiti sangapulo a lilitsonen a patanorna  iti naggaabay a kulongan. Nakakul-obda!
Idi malem, nadlawna a saanda  unay nasaramolio. Dati,  apagkitada pay la kaniana iti ruangan a nakabitbit iti gantong a naglaon iti pagpakan, saanen a maungpot ti ngarukngokda, banang-esda a banang-es nga uray la a maidaldalayday dagiti katayda iti rehas ti pupukan. Ti rurodna a makakitkita no dadduma,  pasarayna bugkawan dagitoy a kasla ketdin adda nakemda.
Su a  nagtext message  ken ni Bobby,  ti gayyemna a nakalpas iti animal husbandry nga ahente iti kanen ti dinguen ken isu payen ti pangang-angkatanna iti pagpakpakanna.
“Yakrmo amn takong me punta bgat, bsta knnanda naited feeds no wori,” insungbatna iti textna a nakaawanan iti danagna.
‘Su a rabiin idi aginana. Uppat dagiti pangganakan nga inyakarna a nabiit pay a naganak. Imbag ta nawada ti kamarin ni tatangna iti ungto ti panglawaen a solarda. No koma no panawen ti panaggagabut iti lasona ken bawang, dayta ketdin a problema no dinnodtoy ti pagipaknianna. Di pay umanay no kua ti kamarin a pagiyaplagan ti lakay kadagiti payangyanganna nga inapitna.
Idi nalpasna a nayakar dagiti tagibian, inan-anusanna pay a pinasuso dagiti dua a burias, sangapulo ket innem ngamin ti anak ti maysa kadagiti takong, katorse laeng ti susona isu nga awan mabagi a mungay dagiti dua. Sipud pay nayanakda, bayat panagpaspasuso ti takong kadagiti sangapulo ket uppat a burias, igidgiddanna met ti mangpakpakunot iti mamador kadagiti dua a  puon ket ngarud ti pangrabrabakan kaniana ni Bobby.
“La ta ton madanonan ti husto a panagpasusom, ekspertokanton,” inyalak-akna idi naminsan. “Payya ngamin gyem, tonanonto pay, mano kadin ti surok ta ibbong a sinaklot ti kulot?” No mano a tawen ti surok ti 30 a tawenna ti kayatna a sawen.
“Dika man, tallo lang a panagmamarasaba ti baetta, kasla la ket nalakayanak unayen,” insungbatna. Nasingedda nga aggayyem. Sakbay a nagturpos ni Bobby idiay Mariano Marcos State University, nagkakaseraanda idiay Batac. Sumrek met idin iti college of agriculture.
Ti agpayso,  ni Bobby ti nangbuniag kaniana kadagiti “simpleng kalokohan”. Panagsimsim iti naingel ken no kasano iti “suabe” a yaasideg iti tsiks. Adda met dagiti gundaway a nayusarna dagiti nasursurona ken ni Bobby ngem no dadduma, masmasdaaw ta nagbalin a dagmel  ken ni Cheryl a maestra.
Dinardarasna nga imbag-ot ti switch ti electric pump. Nagtaray a nanggammat iti ungto ti hose a dagus a nagkulibagtong iti panagpussuakna iti danum. Pinalayasanna dagiti rugit kadagiti kulongan. Madlaw a talaga nga awan ti ganaygay dagiti baboy ta masadsadutda a timmakder. Idi nadalusan ni Fidel amin a pupukan, nagturong iti pagiduldulinanna iti pagpakan.
Inkiraosna ti pagsukat iti feeds iti bitbitna a gantong. Kinargaanna ti panganan iti dumna ti serkan. Inangot laeng ti baboy ti naited kaniana sa nagsubli a nagidda.
Insublatna a kinargaan ti sumaruno. Saan a timmakder ti baboy iti nagiddaanna. Timmangad laeng iti apagbiit. Uray no baboy kunam ngem madlaw a naliday dagiti matana.
Nagtarus iti maikatlo. Nakatakder daytoy. Nagngarukngok idi makaasideg ni Fidel. Pinattoganna ti pangananna. Nagin-inayad nga immasideg. Inangotna ti naited a pagpakan. Nakusim a nangdilpat, saannan a pinidua.
Kasta manen dagiti sumaruno. Dida pay tinaliaw ti naited kaniada a kanenda. Pinadasna a bugtaken dagitoy ngem kasla awan ti nangegda.
Indissona ti iggemna a gantong. Minatmatanna manen dagiti tarakenna ngem awan kadagitoy ti panunotna. Madudua no ania ti aramidenna. Damo a  nakastrek ti sakit iti baboyanna. Ania ngata ti gapuna? Nabakunaanda met. No kinadalus, awan ti makunamon ta pamitluenna pay a dalusan dagiti kulongan. Mapnekda met iti taraon, isu a kadagiti aggatgatang iti baboy a sukina, dagiti tarakenna ti umuna a gatangenda no madanon ti husto a timbangda ta nabengbengbeng kano laeng ti panaglaslasagda.
Kanikatlo ita a tawen manipud inrugina ti nagpatanor iti baboy ken manok a para parti ken agit-itlog. Daytoy ti pakakitkitaanna iti uppat a tawen a panagkubukobna idiay desierto ti Kuwait. No isu ti mangsarita: pannanganna iti tapok no panawen ti sandstorm; no kalgaw, pannakapadasna a makirog iti sirok ti kanayon nga agpungpungtot nga init ken no met tiempo ti lam-ek, awan kayarigna dagiti nasalemsem a parbangon ti Ilocos, uray iti Enero a makuna a kalamiisna.
Idi nakaturpos iti agrikultura ken nakastrek nga empleado iti farm chemicals idiay Manila, panggepna idin nga anusan ti trabahona uray no saan unay makuna a nalabon ti nangrugianna a sueldo ta ammona nga adda gundawayna a ngumato,  dakkel ti korporasion.
Ngem nagbaliw dagiti planona,  idi adda  Arabo nga immay aginterbiu iti aplikante para iti Kuwait, Ministry of Agriculture. Iti pay pasdek nga asideg iti opisinada ti nakaangayan ti interbiu.
Aleng-aleng kaniana idi damo ta kasla ang-angaw ti pannakasapulda iti   eksperto ti talon idiay desierto ngem nagserioso idi pinadasna ti napan dimmatag ken napagsubli kalpasan ti umuna a pannakisarita ti gangannaet kaniana. Aglalo ket ngarud idi mapasingkedan a maysa isuna kadagiti napili, no awatenna ti trabaho, alaenda nga awan ti gastosna.
Ad-adda manen ti panangdayawna iti kabaelan ti bassit a nasion a pagtrabahuanna idi nakadanonen. Ta uray gayam no iti tengnga ti kadaratan, adda la ketdi mabalinmo, kabaelam a pagbalinen a mabalin a mulaan. Ti pagsibugda, naikkat ti asinna a danum baybay!
Ngem awan ti katatalgedan a rikna a kas ti agindeg iti bukod a daga. Ken ditoy a nadlawna ti rigat ti makitrabaho kadagiti gangannaet. Saandaka unay itatao, adayo a nababbaba ti kaipasangam a kas parsua kaniada, kurangna laengen a makuna nga adipendaka.
Apagbiit a napukawna dagiti naunnodna a busnag iti manmano a pannakabilagna iti panagtrabahona  idiay Manila idi naipasungalngal iti desierto. Agpayso a saan a mismo nga isu ti aggamulo iti pagmulaan, ta nadutokan a mangimaton iti maysa a departamento ngem kasapulan a mapan iti tay-ak,  kas paset ti trabahona.
No agbakasion idi, manipud Manila, sangkaibaga ni Bobby a saanen a madlaw a naggapu iti talon. Nanayonan ti piskel daydi kullapit a bagina a lima a kadapan ken walo a pulgada. Timminder ti takderna ken immirteng ken bimmaked dagiti takiag ken luppo ken gurongna iti assideg a panagdyagingna iti Quezon Memorial Center.
“Nakamanokan yo?” dinamag ni Bobby naminsan.
Naggiddan nga immisem dagiti bibigna ken dagiti nauneg a matana sana inammusay ti pangraberen ken nadeppes nga imingna,  dina pay la kiskiskisan ti rupana idi.
“Kasla dika agbagi iti kasta  yo,” inulit manen ti gayyemna. Naggarakgak laeng sana intangad ti bote ti nalamiis a serbesa.
Kinaagpaysona, assideg ti iruruarda ken ni Mercy, sekretaria iti sabali a benneg iti isu met la a kompania ngem ammona nga awan kaniana ti sapsapulen ti pusona. Kasta met ken ni Mercy, kasla nagbalin laeng a pinangsulnitna isuna kadagiti panagmaymaysana.
****
Saan a nagawid idi nairingpasna ti dua a tawen a kontrata, inrasonna nga awan met la ti sangpetanna, malaksid dagiti dadakkelna. Apaglikudna laeng  idi no ar-arigen, nadamagna laengen iti maysa a gayyemna iti dati a trabahona,  ni Mercy ket  addan sabali a kabinbinnalud dagiti takiagna!
Makuna a naanus met ti kinataona ngem idi nakauppat a tawen, nagpatingga ti andurna. Saanen a nagpirma iti kontrata. Inrugina a dagus ti nagtaraken iti baboy ken manok, pangur-urayanna ti pannakasapulna manen iti trabaho.
Umisu ti napasublina iti kantidad nga imbautna. Nanayunanna ti urnongna ken idi agbayag, malaksid nga awan ti masapulanna a serkan, naduktalanna nga uray basbassit nga amang ti masapulanna iti panagtaraken iti dinguen, nataltalinaay ti panunotna ngem iti adda idiay adayo a desierto. Ken awan pay ti amona! Su a daydi  kamarin a pagtaraknan iti manok, nanayunan pay ti maysa kalpasan makatawen.
Nagwingiwing sa nagsakuntip a kimmita manen kadagiti baboy. Panakkelenen ti nagastosna kadagitoy! No nay ngata ikamakamna a partien? Ngem dagus nga inalidukdok ta dina la ketdi maaklon ti agsida iti matawtawag a “double dead.” Ken lallalo manen a perdision no dagiti agsida ti agsakit.
Kimmugtar iti panunotna tay agraraira a “swine flu” nga isu kan’ ti namunganayan ti H1N1 virus a pagbutbutngan ita nga agdama. Idi la naminsan nga aldaw nga immay naglektiur dagiti taga departamento iti sanidad nga agridam koma amin a tao kadagiti simtomas daytoy a sakit ta nakadanon kanon ditoy Ilocos. Addan sumagmamano a naapektaran! Itay napan a lawas, maysa nga eskuela ti nangsuspende iti klase ta maysa nga estudiante ti nagsagaba, mabutengda amangan no maakaran dagiti dadduma, napardas pay met ngarud panagwarasna.
Wenno daytoy kad’ ngatan tay kunkunada a karma a pagbayadna iti saanna nga inggaggagara nga utangna? Nga inggana kadagitoy,  saysayangenna no malagipna ta malaksid ti assideg a panangburburibor iti konsensiana, napukawna pay ti gundaway a lallalo koma a maam-ammona ken makisinninged  ni Sol, ti balasang a nars a nakalugananna iti eroplano idi agawid manipud Kuwait.
Nagabay ti nagtugawanda iti waiting lounge bayat panagur-urayda ti panagpastrekda iti eroplano. Idi pay la madama iti ckeck in ti bagahe nga ammona nga agpadada a taga Ilocos ta nakitana ti nakasurat iti sikigan ti maletana: Consuelo Tipon,  Magsingal, Ilocos Sur.
Nupay nadipalarna nga awan ti kaduana, dinamagna latta no addan nakatugaw iti bakante nga abayna.
“Awan sa met,” insungbatna iti tagalog, kasla saan a naapektaran ti pannakasinga ti kinaulimekna. Imbaw-ingna ti imatangna kaniana iti apagapaman. Sana met la insubli ti panagkitana iti atiddog a runway.
Nagin-inayad a nagtugaw ni Fidel. Indissona ti bitbitna a bag iti baet dagiti sakana.
“Didanto pay la ngamin agpastrek, tapno makainana koma bassit datao, numona ta napaut ti biahe,” tinagalogna met ken pinangtingitinganna no mayat a makisao.
“Wen ngarud,” insungbatna.
“Aglalo kaniak, makasangpetak Manila, walo nga oras manen biahek nga agpa-Ilocos,” inrantana a kinuna tapno ipakaammona nga agpadada nga Ilocano.
“Ha, Ilocanoka met?” lallalo ket nga immisem dagiti panakkelen a matana iti naingpis ken panimbukelen a rupana. Maibagay la unay iti kinakayumanggina.
“Wen… Sinait, dakayo?” nagindadamag nupay ammona a dua laeng nga ili ti baetda.
“Magsingal,” insungbatna.
“Agkarrubata gayam!”
Paspasarak laeng a panagsinnarak ngem kadawyan kadagiti adda iti adayo,  no ammom nga agginnaw-at ti lugaryo, kasla nalaklaka pay a mawaknitan ti beddengyo. Aglalo la ngaruden no rugianyo ti agpinnadamag kadagiti paspasamak iti bukodyo a nagtaudan, ti saritaan, agbalin a nasaysayud pay.
Kasapulan la unay ni Fidel idi ti pangibinglayanna ti uppat a tawen a panaganusna. Napatanganna ni Sol ta uray no makuna a kaam-ammoda, naanus a dumngeg ken maawatanna ta saan a gangannaet kaniana ti biag ti makitengtegged iti adayo.
Kasla naipatpatang ta uray gayam isu saanen nga agsubli. Kellaat a nagsakit ti amada, kappanaw ti in-inaudi a kabsatna a nagpaAmerica, addan edad ni nanangda. Keddengna nga isu a mismo ti mapan mangistimar ti nagannak kaniana.
Naitantan ti luas ti eroplano idi nakadanonda idiay Bangkok. Adda kano partena a rebbengna a matarimaan. Inawisna a mapanda mangan.
Awaten dagiti pagtagilakuan a pagbayad iti doliar ngem supliandaka iti baht,  ti kuarta ti pagilian. Intukon ni Fidel nga isu ti agbayad ti kinnanda. Nagkedked ni Sol ngem inkalinteganna a dinanton masapul ti baht a suplina.
Nabiit a nagpinnasig ti panagsarsaritada, aglalao idi malagip ni Fidel ti dati a kaklasena a taga Magsingal a naipatang nga am-ammo met ni Sol. Nagpagnapagnada kadagiti “duty free shops” kalpasanna. Nailiwan ni Fidel aglalo ket manmano a rummuar iti paggatangan idi adda pay laeng idiay Kuwait. Adayo ti housing a naited kaniada kadagiti shopping centers, awan kabukbukodanna a lugan. No kayatna idi ti rummuar, masapul nga ipatangna iti eskediul ti service bus ti kompania.
Naggatangda. Idi agbayad ni Fidel,  kurang ti baht a kuartana, adda pay la nabati ni Sol iti insuklida kaniana. Nagangayanna,  ni  Sol ti nangidiaya a pautangenna ni Fidel.
“Diayton Manila,” kinuna ni Sol idi bayadan ni Fidel apaman a nakaruarda iti paggatangan. Apagisu a maiwarwaragawag iti intercom a pagsubsubliendan amin a pasahero ti eroplano a naglugananda iti waiting lounge, naiwakas kanon ti nakataktakanda.
Karibuso dagiti pasahero apaman a nakadisso ti eroplano. Kasla agpapada  a nailiwan a makabaddek manen iti lugar a napanawanna.
Nagpakni ni Fidel iti maysa a suli iti ungto ti walkway tapno pasungadanna ni Sol. Iti sabali a bangir ti eroplano ti nagtugawanna, saanda a nakapaggiddan a rimmuar.
Kakaasi a mangunna-unnat  iti tenggedna tapno mailasinna ni Sol kadagiti agruar idi inabay ti dua a nababaneg a lallaki a  nakauniporme iti militar. Inkissiim ti  maysa a masapul a sumurot a sitatallugod iti opisina. Agtungtungpalda kano laeng iti bilin kaniada!
Saan a natiped ti lamiis ti pug-aw ti aircon ti panagdarugsoy ti ling-et ni Fidel idi pagtugawenda iti sango ti lamisaan iti uneg ti kuarto ti polisia ti eropuerto. Nupay desente ti takder dagiti dua pay a soldado a nadatnganda iti opisina ken nataer ti panagruprupada, awan ti uray sangkabassit laeng nga isem a nagtaud kadagiti bibigda; natanang ti panagibbetda kadagiti balikas ngem kayatda nga ipadlaw nga awan iti bokabularioda ti sao nga asi.
Nagtugaw ti maysa iti likud ti lamisaan.  Saan a rinuk-atan dagiti addayo ti panagkirem a matana ni Fidel. Nadagsen ti panangituldok ti tammudona a nangbiag iti naiparabaw a  kompiuter. Awan palpalikus ti panangdamagna iti naganna.
“Fidel sir…Fidel Pobre,” kakaasi a nangtengngel ti panagtigerger ti bosesna.
“Passport…” intanggayana ti imana. Mangrukrukod latta dagiti matana. Awan tagari dagiti kakaduana. Nakatakder ti dua iti asideg ti ridaw, adda iti abayna ti maysa.
Uray la a makita ti panagpangato ken panagbaba dagiti abaga ni Fidel iti kadadakkel dagiti angesna idi impalawagda met laeng nga adda sapsapulenda a kanagnaganna! Ngem saan a nagpatingga dita. Agsublisubli dagiti saludsod maipanggep ti kinataona.Rinikisada pay dagiti maletana.
Naladawen idi mapalubosan. Nakapanaw aminen a nakalugananna. Nalagipna ti utangna ken ni Sol. Saannan a nabayadan. Dina pay met ngarud nadamag no dinno ti ayan ti balayda idiay Magsingal. Ken ania ngatan ti nangipagarupanna kaniana? Tay kunadan iti tagalog: mandedenggoy!
Saan laeng a nataktak ti orasna. Kabigatanna, naglatak pay iti apagbiit ta naiperiodiko ti napasamak kaniana!
****
Nagrasaras ti panagkuyas ti pilid ti napardas a motorsiklo ni Bobby iti panangiprenona. Arintarayen a napan iti ayan ni Fidel a mangsipsiput kadagiti agmamayo a baboy.
“Bro…kumusta dagiti baboymo?” dinamagna nupay ammonan ti sungbatna iti langa ti gayyemna.
“Dansa tamada bro..dida kayat mangan…” naliday ti timekna a simmungbat.
“Dagitay nay takong, nayakarmo?” simmirip iti ubong dagiti pangganakan.
“Wen…dadat diay…” imbaw-ingna ti ulona iti direksion ti kamarin iti ungto ti solar.
“Dakes a damag bro…dagitay baboy ti A and F Farms dita Pacis…kinse a paparatoken, dedo!”
“Wan ngatat’ remediodan?”
“Sori bro… tapno malapdan panagwarasna bareng makalasat dagiti takong, no dakes la ti gasatda…masapul a maikalida.”
Simrekda iti kamarin. Tallo dagiti saanen a makatakder. Saanda payen nga ikaskaso ti pannakabugtakda.
“Di met la ngata daytoy tay swine flu? Amangan ketdi no datao ti kaptan iti H1N1…” madandanagan ni Fidel.
“Saan met siguro…ta di met maala ti H1N1 kadagiti baboy…tao ken tao ti panaginnakar dayta,” impasingked ni Bobby.
“Narigaten yo…sisyaat la mayala dagiti baboy ngem datao…” nagisem met la ni Fidel.
“Lalo ket dita pay unay napadasan nagendioy…imbag kaniak ta adda agtawid nagankon,” impasaruno ni Bobby. “Kitaem ketdi no dinnodtoy  pagkalian ta tulonganka.”
****
“Maykay’ pay agmerienda. Adda spanish bread ti Kusina a kalluto…” impukkaw ni Nana Tita. Sangsangpetna a napan nakitienda.
“Ta pay mangan bro, tano agsardeng nga agpulpulikkaaw ni nanang…mom met isunan,” imbaltog ni Fidel ti barreta
Ginaw-atna ti naisalapay a t-shirtna iti sanga ti saan pay unay nakatayag a grafted mango iti abay ti kurkurobenda. Impunasna iti rupana a nadarugsoy iti ling-et sana inyabaday iti abagana. Insublatna a rinabsut ti bado ni Bobby a naisab-it. Linudonna sana imbato iti gayyemna.
Nagtarus ni Fidel iti ayan ti gripo iti sirok ti pias iti abay ti kusinada. Pinusiposna. Pinagsinnublatna nga intaya dagiti gurongna sa dagiti sakana sana pinagrinnisiris. Insarunona a dinigos dagiti takiagna.
Nakagin-awa iti lamiis ti danum.  Pinagakubna dagiti  dakulapna sana pinagabay.  Intayana iti agar-aruyot a gripo. Indiram-osna iti rupana. Nabang-aran.
“Sarsaritaenda idiay tiendaan itay, uray dagitay baboyda dita Calingayan adu kan’ ti natay,”  linuktan ni Nana Tita ti refrigerator. Nangiruar iti nalamiis a Coke. “Ditoy kay ngamin uneg a mangan Fidel, dika la agbain ken Bobby, pay ta kaykayatyo ta ruar?”
“Naparpariir nana ken kastoy kan ti ar-arak ti naatap a balasang, bareng sumangpetto met la tay gasat ti gayyemko,” nagrungiit ni Bobby a simmungbat. Sinabatna ti baket iti ridaw. Inawatna ti nalamiis a mainum.
“Ay ina…ama, dansa met kalkalseb ta kumparim,” anak ti buniag ni Fidel ti kakaisuna nga anak ni Bobby. “Dinaka la tultuladen.”
“Ni nana met…kasla la ket..” saan a natuloy ni Fidel ti sawenna ta simngat ni Bobby.
“Amangan ton dumteng nana…dinanton ammot’ pilienna.”
“La barok sapay la koma ngem wan lat ammokon,” nagisem ti baket a nagpauneg iti balay.
“Bro…pati ni nanang iramramanmo, mom met sunan kasla makiwkiwkiwan a teksas no dayta a banag pagsasaritaan.”
“‘Ray man ketdi no siak ti addat’ sasaadenna…diak kad’ ngata madanagan. Bag  no adda kabsatmo bro, da koma sabali a pangnamnamaanda a maaddaan apo,” inkiddayna sana insaruno ti nangisubo iti spanish bread.
“Susss…” insipat ni Fidel ti dakulapna iti angin.
****
Uppat a dagus ti saanen nga umang-anges kadagiti sangapulo a naapektaran idi malpas pangaldaw. Nakaddidillaw nga awanen pangnamnamaan kadagiti dadduma. Nakakidemda a nakalug-ob. Di pay agkutkutin dagiti lapayagda. Impisokda  dagiti uppat iti nakalida a pangunegen nga abut. Ginaburanda.
“Sakbay a mapanka umasideg kadagiti takong bro, agdigoska ken agpelleska nga umuna, bareng makalasatda,” imbalakad ni Bobby. “Gawidak pay ta agsubliakto madamdama..kitaen ni esmi.”
“Bro…thank you, kasanonto nga agbayadak utangko kenka?”
“Sussss…” tinulad ni Bobby ni Fidel a nangsipat iti angin sana intalmeg ti aandaran ti motorsiklona. Siniputan ni Fidel ti gayyemna agingga iti pagsikkuan.
****
Nakauksob ni Fidel a mangpuspusitsit kadagiti naawangan a kulongan idi agsubli ni Bobby.  Nabasa ti naputotan a khaki a pantalon a suotna. Pamrayanna ngamin nga itaya ti aglingling-et a bagina iti hose ti danum a pagpaspasuyotna. Saan pay a nakalnek ti init ngem kuminnit latta ti pumigket a darangna.
Maymaysan ti nabati kadagiti sangapulo a baboy. Idi sublianda a kitaen, awanen ti angesna. Ginaburanda nga entaramente ti abut. Timmulong ni Bobby a nangituloy ti pannakadalus ti kulongan.
“Laglagipem bro, dika umas-asideg kadagiti takong no dika pay nakasukat ken nakadigos,” pinalagipan manen ni Bobby.
“Su a ni tatang pay lat’ nagpakan ken nagpasuso,” insungbatna. “Pati nagasikaso kadagiti manok ken nagakas iti itlog…narigaten.”
“Bobby…idtoykanton a mangrabii,” intamdag ni Nana Tita manipud iti kusina.
“Bumales nana..tolan maminsanen…wan kadua ni misis. Dinakan naimas nangan tay aldaw ta diak simmangpet,” agkatkatawa a simmungbat.
“Amangan ket kano no agibbong tay uk-ukupanna…” insublat ni Fidel a rinabak. Naggiddanda a naggarakgak sada pinagtinnupa dagiti gemgemda.
****
Inimas ti bagi ni  Fidel ti lamiis ti danum idi makapangrabiida. Nabayag a pinagay-ayamna ti aruyot ti shower iti lulunanna. Nadlawna a nagtalinaed iti binerras dagiti lasagna a nagmalem a nagtrabaho iti kainaran ti salibukag ti danum.
Impusotna ti bagina iti kama idi makasukat. Nagay-ayam ti panagkitana iti kisame. Nagwerret ti utekna a nangbalabala no mano ti pukawna. Nagsennaay. Limmag-anen ti barukongna ta naakseptarnan ti napasamak kadagiti tarakenna.
Saan a nakapuot ni Fidel  kadagiti taraok ti kamanokan nga agap-apon iti tsiko iti abay ti kuartona no di ket ti pannakasaligemgemna ken sakit ti ulona. Kasla adda mangkirkirkir ti karabukobna. Pinasardengna ti electric fan a nakaturong iti iddana. Simmirip iti ruar. Nariwet pay.
Linuktanna ti pagiduldulinanda iti agas. Nangiruar iti dua a Biogesic. Pinaggiddanna a tinomar. Nagsubli a nagidda. Inawidna ti ules. Binungonna ti bagina. Madlawna latta a kumutukot ti lamiis. Kasla umuneg ti lam-ek iti nagbaetan ti abagana sa agpababa iti durina. Nagkidem. Pinilitna manen ti maturog.
Nakastreken ti lawag ti init iti kuartona idi makariing nga agpaypayegpeg. Inirutanna ti nangbalkot kaniana nga ules. Nadlawna nga awan ti naitulongna. Dinapadapna ti mugingna. Nabara!
Nagin-inayad a timmakder. Naibasing. Nadlawna ti pannakaulawna ken dagsen ti ulona. Kimpet iti diding. Napan iti banio. Naimatanganna  a nalidem a kiaw ti isbona.
Nagsubli iti kama. Agtaytayyek ti bobeda iti panagkitana. Nadlawna nga imbes a limmag-an ti ulona, dimmagsen ketdi.
Ginaw-atna ti cell phone iti rabaw ti lamiseta. Nagkuridemdem a nangtext ken ni Bobby.
“Me sick no awan ppnam pls come mdmdma,” in textna.
****
Nagdardaras a rimmuar ni Nana Tita apaman a nangegna ti ungor ti motorsiklo ni Bobby. Madanagan. Pinaunegna iti balay.
“Ipandaka diay emergency kunak ngem sika met lang barok ti tuttutorenna,” kinunana. Nairuamen  dagiti tao a mangtawag iti emergency ti district hospital iti ili.
“Nat napasamakna nana?” nagdiretso iti kuarto ti gayyemna.
“Aggurigor a payegpegen. Simmimsim lat’ sabaw ta madi kan met umuneg,” simmurot ni Nana Tita iti uneg ti kuarto.
“Payen bro?”  iniggaman ni Bobby ti ima ni Fidel sana dinapadap ti mugingna. “Adda nga agpayso gurigormo.”
“Ta man diay doktor bro…draybnak,” nagtugaw iti iking ti kama. Timmakder. Nagturong iti banio. Gamden ni Bobby nga atibayen ngem imbagana a kabaelanna.
“Sanmet la ngata a tay kunkunada nga “enwan-eswan”…numona ta kasta kan ti marikriknam no kua,” madandanagan a mangsipsiput ni Nana Tita iti nairikep a ridaw ti banio.
“Saan met siguro nana, la no niat kunana, agtarustay’ lattan diay Vigan.”
“An-anusam kad’ barok ta kumparim…sika lat’ kayatna a kumuyog.”
Inyatras ni Bobby ti multicab a naiparada iti tagguab ti balay a pinagbalinda a garahe. Pinikaranna iti apagapaman. In-inayad a rimmuar ti lugan iti inaladan. Bigbigat ken agipangpangta dagiti ngumisit ken  napuskol nga ulep iti tuktok dagiti bantay iti daya ngem kumirog ti alingasaw ti daga.
Linabsanda ti Cabugao, dumna nga ili iti ilida a Sinait. Adu ti tao iti baro a tiendaan. Sa Lapog. Natalenten dagiti lugan ta adda pinagsardeng dagiti polis iti check point. Iti saan a mabayag nakadanonda iti Magsingal. Insardeng ni Bobby ti lugan iti batog ti daan a torre ta saan a makalusot, adda bus a madama nga agibabbaba iti pasahero ken adda ar-aribungbongan dagiti tao iti bangir ti kalsada.
“Ammom bro, taga ditoy di nakautangak nga ingganatta diak pay nabayadan…su siguro ti pakakarkarmaak…” siniputan ni Fidel ti napintas a pasdek ti munisipio.
“Bro…’pay nangato pay lat gurigormo, agam-ammangawkansa metten?” kinita ni Bobby ni Fidel a kasla simmaranta ta imminum manen iti dua a Biogesic sakbay a rimmuarda. Dayta ti nadlawna ti sakitna, kalpasan uppat nga oras iti yiinumna iti para gurigor, umentranto manen ti pudot iti bagina.
“Diak pay naibaga kenka, utangko pay la idi agawidak manipud Kuwait,” saanna nga insina ti panagkitana iti aglawlaw ti munisipio.
“Kasta ti utang no dadduma, ‘da mabayadan…’da utang baybay,” saanna unay inkankano ti gayyemna ta napasnek a mangsiputsiput kadagiti tao bayat panagmanehona. Kakurkuros lang tay maysa a dina pay kinita no adda lugan a dumteng wenno awan, imbag ta nasiputan ni Bobby.
Saan a singkaano, idi nalabsanda ti ili ti Santo Domingo, madamdaman San Ildefonso ken Bantay. Nagtultuloyda iti Metro Vigan Cooperative Hospital.
Imparada ni Bobby ti lugan. Pinasardengna ti makina. Luktanna koma ti ridaw iti batogna ngem saanna nga intuloy.
“Bro…kitaem!” intudona ti nakitana iti bangir a kalsada. Ni Cheryl, ti ubing a maestra a kursonada ni Fidel. Adda kataebna a lalaki a kakibkibinna!  “Pagarupko no awan pay nakasilo…naunnaanda man taga Sinaiten, yo…”  Nagsanamtek.
Siniputan ni Fidel ti intudo ni Bobby. Agpayso! Nairut ti panagbinnalud dagiti takiagda. Imbag ta saan nga ammo ni Bobby ti nalimed a pannakakayawna ta dinto manen maungpot a sutil ti banagenna. Ngem  dimmagsen ti riknana. Nagsubli ti sakit ti ulona ken kimmugtar a dagus ti gurigorna.
Nagtarusda iti emergency department. Nagparehistro. Naayaban iti uneg ti “cubicle.” Pinagsukatda iti suot para ospital. Inalaanda iti temperatura ken presion ti dara. Binilangda pay ti pulso ken pitik ti pusona. Naanus ni Bobby nga umipus-ipus kaniana.
Dimteng ti doktor. Adu ti dinamdamagna maipanggep ti bagina ken paspasarna. Piniselpiselna ti boksit ken likudna. Indeppedeppelna ti stethoscope iti barukongna ken pinaganges-angesna iti nauuneg bayat panangdenggegna iti likudna. Intalmetalmegna pay ti pus-ongna.
Impalawag ti doktor a masapul nga maeksamen ti isbo ken darana ken maalaan iti X ray; maikkan iti suero bayat panagurayda iti resulta ti laboratorio.
“Dok sapay koma ta saan met la a “swine flu”…” saanen a nakateppel ni Bobby, dina la ipadpadlaw ti danagna iti gayyemna.
“Narigat a sawen a saan agingga nga awan pay resulta ti laboratorio ngem kasla saan met,” insungbat ti doktor a nangpakired kadagiti aggayyem.
Iti karinderia iti  sumaruno a kanto ti nangaldawan ni Bobby. Narugianen ti maikadua a bote ti suero idi agsubli. Madamdama simrek ti doktor iti “cubicle.”
“Acute upper respiratory tract infection with UTI,  Mr. Pobre,” impalawagna. “Maikkankayo iti “IV antibiotic” sakbay nga agawidkayo, sayonto ituloy ti agtomar iti tabletas idiay balayyo,” innayonna.
“No kasta doc,  siguradokayon a saan a “H1N1″ ?” dinamag manen ni Bobby. Dumdumngeg laeng ni Fidel.
“Sure..saan a “swine flu,” nagisem ti doktor. “Ton maikkandakayo iti” intravenous antibiotic” ken maibus ti suero…you’re ready for discharge,” impatalgedna.
Idi maibus ti suero, kinasarita manen ti doktor. Inulitna nga impalawag dagiti rebbengna nga aramidenna. Pinagpirma ti nurse. Napanda iti accounting department. Nagbayadda. Mabalindan iti agawid.
Nagturongda iti waiting room a sumalpot iti pasilio ti  “out patient” clinic. Imbaga ni Bobby nga aguray ta yasidegna ti lugan. Rimmuar. Nagturong iti paradaan.
Nagtugaw ni Fidel. Timmaliaw iti pasilio. Nasiputanna nga adda dua a tao a rimmuar iti maysa kadagiti kuarto. At-atibayen ti maysa ti kaduana. Saanna nga inkankano ta nadagsen pay laeng ti ulona. Adda met ketdi kimmiredan ti bagina nupay adda latta anem-emna.
Ngem idi mabatogan dagiti dua, kasla nasinit ti patongna a timmakder ta nakitana a ni Sol ti mangkibkibin iti lakay! Kasla naawan ti dagsen ti rikriknaenna nga immasideg!
“Sol!..Kumusta? Malasinnak pay? Siak ni Fidel…”inyawatna ti imana tapno makilamano,  sana insaruno ti  nagkurno iti apagapaman iti sango ti lakay.
“Hi Fidel! Nasyaat met datao… of course I recognize you..long time no see, nabayag la ket daydin! Ni gayam…tatangko, malagipmo di imbagak kenka, ingganatta agpapaagas pay lang ngem simmayaat ketdin.”
“Malaglagipka Sol…mabainak unayen, di utangko kenka,” dina nadnadlaw a petpetpetanna pay laeng ti ima ni Sol.

“Siak ngarud ti nakonsensia ta diak man la naibaga a nasakit ti nakemko iti napasamakmo,” insungbatna. “Ammom nabasak iti diaryo kabigatanna…napagkamaliandaka gayam a kriminal!”
“Ton malainganak, sunto kadi, ah ti panangbayadko di utangko,” impakitana ti naitapal a gasa iti dati a nakaitudokan ti dagum iti takiagna.
“Dakkelton ti interesna…” nagkatawa ni Sol.
“Saan a bale basta ibagam ti direksion nga agturong idiay balayyo,” imbalesna.
Nagangayanna a napan nagtugaw ni tatang ni Sol gapu iti tektekna nga agur-uray ta saanen a maungpot ti saritaanda. Uray ni Bobby nabayagen a kasla estatua iti nagtakderanna a mangsipsiput kadagiti dua, madlaw la unay kadagiti matana ti panangdayawna ti pintas ti langa ken takneng ti takder ti kasarsarita ti gayyemna. ****