KURIMAONG

KURIMAONG

Orihinal a muniskrito. Naipablaak iti Bannawag Abril 2010…

Federico T. Ilac, Jr.

Nakariingak ta kasla naduros ti lapayagko iti pigsa ti panagkurkor ni nanang kadagiti tarakenna a manok iti batog ti tawa ti sagumbi nga iddak. Agmuraregak koma ta nasapa pay, kattapuak laeng dagiti manok kadagiti sanga iti deppes a mangga iti paraanganmi ken Sabado ita, awan eskuela, mabalin nga iladladaw iti agriing ngem nabang-aranak ketdi ta naputed ti tagtagainepko:

“Kamkamatennak kampay idi ti maysa a bruha. Kaduana dagiti pasurotna nga uleg ken kurimaong. Addakam’ iti maysa a datdatlag a bakir nga idi laeng a naisar-ongak. Diakon malagip no kasano ti pannakapanko iti dayta a lugar. Nalaingak a tumaray ta kadagupan kadakami nga agkakatuapan, nupay siak ti kabassitan ken kakuttongan, awan makakamat kaniak no aglulumbakami. Ngem ita ta adda kabutengko, no apay a diak maipasnek iti umadayo. Kasla adda nangbalud kadagiti sakak. Uray dagiti takiagko saanko unay mai-widawid.

Bassit la bassit unayen ti saanda a pakaabutan kaniak. Kubbo ken bakbaketan a bruha ngem kasla nakalaglag-an dagiti askawna. Igay-a-gay-atnan kaniak dagiti kuribetbet nga imana nga atitiddog iti kukona. Ken awanen ti sabali a pagturongak, nadanonmin ti waig nga adalem iti danumna.”

Immangesak iti nauneg. Pinampagko ti barukongko ta kasta unay ti pigsa ti panangkab-or ti agal-al-al a pusok. Inukasko ti naiputipot nga ules kadagiti sakak saak bimmangon. Nagtarusak iti tawa. Inlukatko iti apagapaman. Tumuyutoy dagiti kinurkuran a manok ni nanang tunggal iwarisna ti rakemna a mais ken pegpeg.

Siniputak ti kadakkelan ken kalakayan a nalabaga a kawitan a manglaw-la-lawlaw kadagiti upa ken tagibian a palalo ti panagipasnekna nga agtuktoktok. Imbes nga agawaanna met iti mangan, ipangpanglalona ketdi ti mangukra-ukrad kadagiti payakna ken mangin-iniin kadagiti nalayog a lawina sana sari-sarigsigan dagiti upa. Pasarayna kamaten dagiti bumaro nga agsimadsimad a tumipon kadagiti pangen ken mangitakawtakaw a tumuktok. Diak ammo ta adda la ngarud inkuruay met ni nanang a kanenda iti maysa a suli, kaykayatda pay laeng iti asideg dagiti dumalaga. Natangken ti uloda ta ton kinamat ida ti dakkel a kawitan, apaman a makalikud ken makumikom a mangkarkarekkek ken mangsarsarigsig, aglibasdanto manen nga umasideg.

Immasideg ti ari-ari a kawitan iti upa a sursuruten pay laeng dagiti piekna. Napan iti likudan daytoy sana ginamdan a gammatan ti ulo ti upa ta timmayok ti tapingarna sa nagukrad dagiti dutdot ti tengngedna. Saanna nga intuloy ta nagpasgar ti upa sa kimmayakay. Simmurot dagiti piek.

Nagbuelta ti kawitan. Tinarayna ti upa a naipusing kadagiti pangen. Nagpakamat. Dida pay narikus dagiti ummong, naabutandan! Tinukmaan a dagus ti kawitan ti ulo ti upa. Linugobanna. Uray la dandani nagsaplak iti daga dagiti lawina idi sakbay a dimsaag. Nagtakedtaked. Inlaylayunna iti nagtaraok. Saan a nagbalbaliw ti ingarna. Nagar-arudok dagiti bumaro a naglisi.

Innala ni nanang ti tallakeb iti duag ti sarusar. Impuestona iti pangadayyuen ti ummong. Winarisanna iti mais iti uneg daytoy. Ingalutna ti tali iti tuktokna. Kimmayakay. In-inutna a ginuyod ti tali. Nagirig ti tallakeb. Immasideg dagiti dadduma a dumalaga ken bumaro iti ayan ti makan ngem saanda a nagtuloy no di ket nagin-inayadda a linikmu-likmut ti takkab. Saan latta met a nagkutkuti ni inang iti nagtakderanna.

Madamdama adda maysa nga upa a nagin-inayad a simrek. Saggaysa pay laeng ti panagtuktokna idi damo ngem idi agbayag kasta unayen ti panagipasnekna. Naawis a simrek dagiti dadduma a dumalaga sa dagiti bumaro. Pasaray adda sumrek ngem agtaray met laeng a rummuar apaman a makatuktok maminsan. Saan unay mabayag adudan iti uneg.

Bigla nga inibbatan ni nanang ti tali. Nabuakda. Adda nakalisi ngem adu dagiti nakulong iti uneg. Naggiinnunnada a sumapul iti lusotanda. Lallalo ti karibusoda idi umasideg ni inang. Linukibna iti apagapaman ti tallakeb. Inkautna ti imana. Gamden dagiti dadduma ti lumusot iti sangkabassit nga ungap ngem nagbabawida met laeng idi madlawda a saanda a lumusot.

Tinukmaan ni nanang ti maysa kadagiti bumaro. Nagkulipagpag ngem insarunona a pinunggos ti maikadua a sakana. Saanen a pimmalag idi inin-inayadna nga inruar.

Apagisu a dimteng ni tatang. Siguro naggapu iti parnged ti nuangna. Apaman a makariing, pagtarusanna a mapan puruakan dagiti tarakenna a baka ken nuang iti kanenda. Inyawat ni nanang ti natiliwna. Timmiliw pay maysa sana inyawat manen.

Adda ibagbaga ni tatang ken ni nanang ngem diak mangeg ta rimminggor dagiti nabuak a manok a dadduma. Nasiputak laeng ti panangimuesmuestrana iti maysa kadagiti upa a natallakeban ngem inwagis ni nanang ti imana a timmaliaw kaniana. Kaaw-awatan ti panangsupringna iti ibagbagana.

Idi pay la rabii a nangegko a pagsarsaritaanda dagiti manok ngem diak inkaskaso ta yepyepenak idin. Diak koma pay inin-intunaran ngem kasla nakulding bassit ti boksitko idi nangegko ti kuna ni amang a panagpupok iti manok. Nabayag ngaminen daydi naudi a panagigupmi iti digo ti manok a napariaan. Nainut ngamin ni nanang no panagpartian kadagiti tarakenna a manok ti pagsasaritaan.

Kaykayatna unay a paaduen. Kanayon a pambarna a yuray ti panagtalon ken tapno addanto kano in-inutenmi a sidaen no gawat. Ngem naminsan, nagtabtabaaw ni tatang ta sakbay a dimteng ti panagtutudo, immay ti peste. Dandani naikipas amin a manokmi. Maysa laeng a bumaro ken dua nga upa ti nakalasat. Agkaraudatalda iti paraangan.

“Ta ket ti kunak, ka-u-uray ingganat’ namullalakaw…” kinunana. Saan a simmungbat ni nanang. Idi mumalmalem, awan sintagarida a nagikali kadagiti natay a manok iti puon dagiti chico.

Kabigatan daydi, nasdaawak ta nakariingak iti al-alek-ekda sakbay a bimmaba ni tatang a napan nangted iti kanen dagiti pastorna. Kasla saanda a napukawan iti dingnguen. Ngem nabayag a nailiwliwagko. Aglalo no madanonan iti pannangan a marunggay ken saluyot ti kaatag ti labayko.

Imbag ta dimngeg ni inang iti imbaga ni amang idi rabii. Ton umay a Sabado, sigurado a maurnosto manen dagiti bagisko.

“Pumartika koma iti uray maysa la kadagiti manok…” Ammok a nakaiddada metten. Nasidek ti pannakalaga ti kawayan a kansir a nangbeddeng ti iddak ken ti pannakasilidda ngem nalaka a sinarut ti marabangag a panagsao ni tatang.

“Kapigsada nga agitlog,” insungbat ni nanang.

“Dagidiay bumaro ti kunak.”

“Danto pay agmanada?” adda panagkedked ti timek ni nanang a simmungbat.

“Da met diay mayor manada,” kinuna manen ni tatang. “Su a pati siak… awan pay ti kiredko…” adda pay nayun ti kinunana ngem diakon nangeg ta umir-irteng ti panagginnuyod ti ridep ken puotko tapno mailibayak.

“Langgong!” Langgong, kinuna ni nanang ken ni tatang ngem ammok a saanna isuna a kinagura. Nailadawak ketdi ti nalag-an a panagsipatna kaniana ngem kasla paset laengen ti umay a tagainepko ta intultuloykon iti naturog.

Ad-adda a namurmurayanak idi naangotko ti ingel ti asuk ti pinadis ni apongko a baket iti sirok ti balay. Nabayagen a kabbalaymi ni apong. Idi natay daydi apongko a lakay, immay metten timmipon kadakami. Ubingak pay idi. Apagtandak. Inubbanak ni tatang idi alaenda ti retratomi iti likud ti nakalukat a lungon. Imbagana a kitaek ti rupa daydi apong. Sinurotko ti bilinna ngem idi nakitak a limmitem ti rupana ken kasla saanen nga isu, nagbaw-ingak a dagus. Nasiputannak ni tatang isu a pinaulitdakam’ nga inalaan.

Agpadakami ken ni nanang nga awan kabsatna. Nagtipidkayon, mangmangegko no dadduma a kasla pangrabrabak dagiti karrubami a babbai a kasinged ni nanang.

“Pay dika dumawdawat?” damdamagenda pay no isuda laeng ti agsasarita ken dida ammo nga addaak iti linged a dumdumngeg.

“No bassit koma pay ni Ulloy, pagkaradapem a mangballasiw ken ni lakaymo, sakbay a maturogkayo… wenno pagpaklebem a maturog ta bareng makabirok iti adina,” nangegko pay naminsan nga adda nagkuna kaniada.

“Kaasi met ni Ulloy, awan kay-ayamna piman…” kinuna pay ti maysa.

Christian ti naganko ngem ni laeng maestrak ken dagiti kaeskuelak ti makaammo. Managsakitak kano ngamin idi ubingak isu a binuniagandak iti “Ullloy” iti sirok ti latok. Mamulta iti sangakuribot nga itlog ti mangpanagan pay kaniana iti Christian, intagbat kano daydi apongko a lakay iti adigida idi naluto daydi niniogan. Sipudna kano met idin, saanakon a naggurgurigor. Pimmigsaak a nangan nupay saan a nagbaliw ti kinakullapitko ken diak inabutan ti tayag dagiti kapatadak.

Isu nga awan sabali a nakikabbalayan ni apong a baket. Anusam pari, uray ket pati sagapa, tawiden ni kumari. Diak ammo no panglamlamiong dagiti bartek a pasaray saan a maliklikan ni tatang a mapan tugawan sagpaminsan. Agis-isem laeng ni tatang ta ugalina ti saan unay makaadu nga agsarsarita no maidilig kadagiti ummong ti lallaki a minalem nga adda arak a pagsasangguanda.

Ngem saan a gapu ta di maun-uni, nalaka laeng a supringen ti kayatna. Naanus no la ket tungpalen ti bilinna. Naasi ketdi ken ni nanang ken kabainna ni apong. No dadduma nga adda madlawko a pagsungkiaanda ken ni nanang, pamrayanna ti agpakni idiay lakubmi iti ballasiw ti waig. Ton sumangpet, ninton nanang ti madlawko a mangay-ayo kaniana. Ngem no siak ti agpatol-patol, mulaggetannak laeng, agkiapetakon ta ammok nga ipaypaysona.

Malikudanen ni apong ti langit no magna. Adda pay sarukodna. Ngem agudong pay laeng, mamitlo iti makatawen.

Umuna, no Semana Santa. Domingo Ramos pay laeng nakasaganan dagitay niog a singlagenna. Parbangonenanto iti agsinglag iti Biernes Santo. Ikargana ti kassinglagna a lana kadagiti urnongna a botelia sana urnosen iti uneg ti daan a bay-onna. Kurkurantongenanto nga iserrek idiay sango ti altar ti simbaan sakbay a mangrugi ti siete palabras. Sangkaibagana nga isu kano pay laeng ti kasamayan nga agas iti sakit ti nakawkawa a tian ken sukal kadagiti napay-odan iti di katatawan.

Maikadua, no umuna nga aldaw ti Mayo. Piesta ti ilimi a Sinait ken makuna a panangrambakmi ken ni Apo Lakay wenno Santo Milagroso. Nangegko naminsan a sarsaritaen ni apongko nga idi un-unana, naisadsad kano idiay igid ti baybay a nakakahon a rebulto. Taga Sinait kano laeng ti nakabael a nangbagkat; saan kano a pulos natingiting dagiti dimmayo.

Adu dagiti napasnek ti pammatina. Maysa ni apongko. Manipud adda tandak, dina pay naliwatan iti immagep no madanon daytoy nga aldaw. Ammok ta kanayonnak nga itugot. ‘Imbag koma no makapagkedkedak ngem saan ta da nanang pay ti mangyabog kaniak. Pangay-ayoda ti panagumak iti papsikel ken halo-halo. Naminsan, napalaluak siguro ta nagsakit ti tianko idi nakasangpetkami.

“Payya, inggaedmo la unayen ti nangan?” dinamag ni tatang. Saanak a simmungbat ta kalsa lallalo ti panagbatikosna.

Inyilut ni apong ti lana nga iduldulinna. Pudnon sa a nasamay ta saan a nagbayag, naguttotakon ken nabang-aranak.

“Kunakto met kadakayo, saan a sarsarita ti kinasagrado dayta a lana,” kinunkuna ni apong.

Ipitlonanto, no piesta ni Apo San Nicolas a patron ti ilimi. No mabalin la koma nga ilemmengak no kasdiay a sumangpet. Sakbay ngamin nga itedna ti sarabok a naimas a pandecoco, pakanennak pay nga umuna iti tinapay ni Apo San Nicolas nga insangpetna. Makaispel, ta awan la ngaruden ti ramramanna, nakakerkersang ken natangken pay ti pannakabellaayna.

Immulogak. Nagtarusak iti kamarin a parnged dagiti kalding. No awan ti agbasa, mangiwayway kaniada ti intuding ni tatang nga obrak. Diak inkankano ti angseg ti isboda ta naruamakon. No kastoy nga igaaw, idiay lakubmi iti ballasiw ti waig ti pagiwakdarak. Sangkabassit laengen ti ayus ti waig, kabaelandan a lasaten.

Nasapa pay a panaggi-iwakdar. Ammok a didanto met la agipasnek a mangan ta nabasa pay laeng dagiti ruot iti linnaaw. Ngem intultuloykon ta nalagipko ti nagtutulaganmi kada Boyet ken Baste ken ni Bebot a sapaenmi iti agbabasketbol. Ngamin no umal-aldaw, awanen ti pagay-ayamanmi ta paksiatendakami dagiti bumbumarito. Pagangayanna a pagpipinnasaanmi ti bola iti sirok ti salamagi.

Dakami ti maudi a balay iti abagatan. Sinurotko ti dalan nga agpaamianan, ukkonko dagiti kaldingmi. Linabsak ti intar dagiti babbalay agingga a nabatogak ti balay da Baket Kida ken Lakay Asiong. Maudi a balay iti amianan ti kasla naipusing a balayda. Maudi la ngaruden, sidek ti darekdek ken napuskol a muymuyong ti naipalawlaw iti arubayan a pannakaaladna.

Assideg a maal-alimadmadak kadagiti agsasarita a lallakay a parpara-ipusanda ti nagan ni Lakay Asiong iti “mara hapon” no dadduma. Diak ammo no ania ti kayatda a sawen ngem naminsan, adda nangegko a saanna kano nga ammo ti makikarruba. Ti kanayon ketdi a makitkitak, adda nakabarikes a talunasan iti siketna. Ammomi amin a pumurok nga awan ti basta-basta makapan agaserserrek iti inaladanda, malaksid dagitay mapan agpailut wenno agpaagas ken ni Baket Kida. Isu ti makuna a mannapal iti lugarmi. Adda pay ket agkunkuna a dimo mabalin a lokuen ta “kabaelanna iti agaramid no kayatna”

Ngem nakurang ti pammatik kadagiti agas ni Baket Kida. Naminsan ngamin naranaak ni Lakay Asiong idiay waig nga agparparti iti banias iti abay dagiti nakunikon a lanut ti makabukay.

“Pagan-anoyo dagita apong?” inturturedko a dinamag. Intudok dagiti lanut iti asidegna. Sabagay dina pay impakita ti simronna kaniak. Gapu ngata ta siak laeng ti ubing a lumablabas iti balayda.

“Ilaok ni apom kadaytoy apro ti banias nga ipainumna kadagiti agasanna,” insungbatna. Uray la a nagmuraregak ta kasla naramanak ti pait ti agas nga imbagana.

Adda bugbugtong nga anakda, ni Manang Loida. Ngem saan a mapaspasiar a kas kadagiti dadduma a babbalasang ditoy ayanmi a kunam la no apon dagiti babbaro ti paraanganda. Ket no langa ti pagsasaritaan saan a maatiw ti pintas ni Manang Loida. Gapu ngata ti kinainget ken ugali dagiti nagannak kaniana.

Simkad ti maysa a pangganakan a kalding. Gutadek koma ngem nasiputak a nagpugiit. Umisbo gayam. Nagaruyot ti likudanna. Immasideg ti toro. Inangotna ti agtuytuyayok. Nagbanang-es sa nagmusiig a kimmita iti ngato. Kugtarak koma iti rurodko a nakakita ngem isu met a nangegko nga adda nagdul-ok iti balay da Baket Kida. Madamdama, naulit ti dul-ok sa adda manen pasarunsonna.

“Loida, payya? Agdadagsenka?” naitimkak ti baket.

Awan ti nangegko a sungbat iti sinao ti baket. Intuloyko ti nagna. Adda pay simmaruno a saona ngem diakon inkaskaso. Ti pannakangegko iti dul-ok, pannakalang-abko iti isbo ti kalding ken pannakakitak ti panangangot ti toro iti tumuytuyayok nga isbo, kasla naawis ti rusokko nga agbakkuar. Nagkatayak. Intuprak.

Simmalogak iti lipit nga agturong iti waig. Makuna a tallokami laeng a pamilia ti dumaldalan ditoy ta naggaabay ti dagami iti ballasiw. Lakubmi ti dumna iti waig. Adda talon ken bangkagna, kapan-awan ti maysa nga igidna ken kakawayanan ken bakir ti dadduma. Daytoy ti madlawko nga ap-apalan dagiti bartek ken ni tatang ta umanay kanon a pagkiwasanna. Tawid ni nanang kada apongko a baket.

Iti amianan ti lakubmi, daga da Lakay Asiong, adda bassit a bangkag ken uma a pagmulmulaanna iti nadumaduma. Iti laud, talon da Mang Bantor. Dati nga agbasbasa idiay Vigan iti kolehio ngem nagsardeng idi natay ni tatangna. Daydayawen dagiti nataengan ni Bang Bantor ta idi nagsardeng a nagbasa isun ti nangpabasa iti adina ket iti daytoy a tawen malpaston. Isunto ti umuna nga inheniero ditoy Calingayan a lugarmi.

Kadagupan kadakami nga ubbing, siak ti paboritona. Ammok a kumpasan. Dakkel ngamin ti panagtalekko kaniana. No saan nga isu, mabaalin nga inggana ita diak pay la maawatan no kasano ti agsolbar iti “fraction”. Dumdumngegak met idi isuro ti maestrami ngem saan a nalawag ti pannakaawatko. Idi nagpaisuroak ken ni Mang Bantor, nangala iti bislak ken batbato a panagipalawagna agingga nga inalunosko.

Sipud idin no adda diak maawatan kadagiti asignaturak isu ti pagdamagak, naurnos ti panagpalpalawagna. Isu a no dadduma, uray dina ibagbaga, no adda makitak nga ar-aramidenna ket ammok a makatulongak, boluntarioak nga umasideg kaniana. Maysa pay a pakaay-aywak kaniana, saan a naimut. Agum-umaak, no kabunga dagiti mulada a nasam-it a sua.

Intuloyko ti simmalog. Idi nakadanonak iti gasadan ti waig, apagisu met a sumalog ni Mang Bantor iti bangir a teppangna. Adda baklayna a pinuon ti mais a lilingtaen iti bungana. Inurayko a makababa.

“Nagsapaka ket a mapan agiwakdar kaldingmon Ulloy,” inunnaannak a nagsao.

“Nasapaak a nakariing manong,” awan ti ammok a sabali a maibaga.

“Dika unay agsapsapa a bumallasiw no kua… amangan no maranaam dagitay kurimaong.” Ammok nga agang-angaw.

“Sikat’ nangibaga kaniak idi manong…awan kinaagpaysona ta kunkunada a kurimaong,” impalagipko.

“Dagitay karasaen…kunak koma,” inyalak-akna. Nagkatawaak met.

Simmang-atak. Natudio dagiti kalding ta naruamdan iti daytoy a dalan. Saan pay a rimmuar ti init. Napuskol pay laeng ti angep kadagiti talon. Intarusko ida iti ungto ti bangkag nga ammok a maamitan iti linong ti damortis inton tumangkayag ti init. Uray maladawakto nga umay mangilinong saandanto pay la nga agal-al.

Iti sulina iti daya ti lakub, marasipnget pay laeng iti sirok ti nagsaplak a dakkel a bangar. Iti abayna nga ayan ti nagpinnutipot nga uplas ken baliti, palalo ti ringgor dagiti perroka, kurutukot kada kiaw a mangmangan iti bungada. Kagura ni tatang nga umasidegak dita. Adda kano marmarna. Dandaniak kano natay idi kaddissaag ni nanang iti balitang ta nakadalapus dita ni tatang. Isu nga uray palalo ti ayatko a mapan agpalsiit kadagiti tumatayab, diak maaramid. Ngem naminsan a dinamagko ken ni Mang Bantor, awan kano ti kinaagpaysona dagiti marmarna. Adda inruarna a libro a nangipalawag no ania dagita a pammati. Binasana kaniak ngem diak naawatan ta inglis.

Apagisu a rugian ni Mang Bantor ti agpulting iti bunga ti mais a baklayna itay agsabatkami, idi mabatogak ti balayda. Uray saanak a nagpakada, simrekakon iti paraanganda. Naruamkamin a kasta. Tinulongak a nagpuros.

“Adda man ngata dimo maawatan a homworkyon…” impuruakna iti kuribot ti gumi ti mais nga ig-iggamanna.

“Awan manong…ditoyko nga urayen da Boyet…agbabasketbolkami,” impisokko met ti pinungtilko a bunga iti pagikkan.

“Su met la a sinapsapam napan nagiwayway…awan met lat’ nakitam a karasaen?” impalagipna manen nga agkatkatawa.

“Adda ngem kinabogko…wen gayam manong…niat’ kayatna a sawen ti agdadagsen?” bigla a nalagipko ti nangegko a kinuna ni Baket Kida itay lumabasak iti balayda.

“Pay ta damdamagem? Nakanggam ta?” pimmasnek ti panagkitana.

“Ni mistrak…kasarsaritana dagitay kaduana a mimistra,” impambarko.

“Agdadagsen…hmmp,”nagpanunot. “Kua…masaksakit…immulog diay gloria, kua gayam, napug-awan tay gayyemna nga ansisit,” nagalek-ek manen sana kinuso ti buokko. Ad-adda a natikawak.

Apagbiit nga inleppasmi ti nagpuros. Agtarayak koman ta nangegko ti kanabtuog ti bola iti basketbolan ngem inggawidnak. Nangala iti lima kagumi iti kuribot sana impasab-ok kaniak. Agkedkedak koma ngem iniggamanna ti imak a mangtengtengngel iti sab-okko sanak intulod iti ruangan ti inaladan. Inlaylayonkon iti nagawid saak nagtarus iti basketbolan.

Maraladawen a panaggi-ilinong iti pastor idi malagipko ti mapan agilinong kadagiti pastorko a kalding. Kinutikotko ti palsiitko sako insalikad. No dadduma ngamin, iti tuktok ti damortis ti pagga-ayaman dagiti perroka ken kurutukot no naumadan a mangmangan iti bunga ti baliti ken uplas. Pinidutko ti bassit a timba a sakduakto iti inumenda idiay waig ket nagbuatitakon.

Inyun-unak ti nagarudok a napan iti sirok ti damortis. Pinindak a minulenglengan dagiti aringgawisna ngem awan ti makitak a tumatayab. Kimmitaak iti ayan ti bangar. Naariwawa pay laeng dagiti tumatayab iti sanga dagiti nagpinnutipot nga uplas ken baliti. Ti rurudko, pasaksakak koma ngem nalagipko ti ballaag ni tatang.

Dinardarasko nga impar-nged dagiti kalding iti linong. Pinainumko ida. Idi agawidak, asidegakon iti salugan a kumamang iti waig idi nataldiapak ni Manang Loida nga agdardaras a sumalog met iti bangir a salugan. Dinagusko ti kimleb saak nagtaray a nagsubli. Dagus ngamin a nalagipko tay imbaga ni Mang Bantor: amangan ketdi no agpayso nga adda gayyemna nga ansisit!

Sumuksokak koma iti kapan-awan ngem napanunotko a diakton makita isuna no agtarus iti dagada. Intultuloyko ti nagtaray nga immamang iti puon ti salamagi iti nagbebeddenganmi. Naglingedak iti puonna saak simmirip. Agtalatalangkiaw apaman a nakasang-at iti dalan. Agpayso ti atapko, mapan iti umada. Impasurotko ti panagkitak iti puon ti salamagi a naglingedak. Kabaelak nga ulien! Ita laeng nga uliek daytoy ta naalsem, uray adu ti panagbungbungana.

Nainayad ken naannad ti panagulik. Malaksid a diak kabisado dagiti sanga ti ul-uliek, amangan no madlawnak pay ni Manang Loida. Diakton makita ti pannakisinnarakna iti gayyemna nga ansisit, no agpayso nga adda. Idi makangatoak, kinawiwitak ti sanga a nagtugawak. Apagisu a matannawagak ti uma nga ammok a turongenna.

Iti nagbabaetan dagiti napuskol a bulong ti salamagi, binirokko ni Manang Loida. Kaskasdi latta nga agtaltalangkiaw; kasla madandanagan. Pasaray agsardeng a tumaliaw sananto manen idardaras ti umaskaw. Lallalo nga inyet-etko dagiti sakak amangan no matnagak. Pinangduaak a rinakep ti sanga iti sanguanak. Madamdama, adda nadlawko a nagkarayam iti takiagko. Alumigas! Pinitikko. Madamdama adda manen alumigas iti bangir a takiagko! Pinitikko manen. Adda nadlawko iti tengngedko. Kinarawak. Nalamuyot. Pinidilko nga inikkat. Alumigas!

Bumabaak koman ta napunno gayam iti alumigas dagiti sanga ti salamagi ngem isu metten a nakadanon ni Manang Loida iti dagada.

Miningmingak manen. Napudaw isuna ken talaga a napintas ti panagruprupana. Gapu ngata ta saan unay a rumrummuar iti balayda. No agbado met iti kasla uniporme da Miss Inamoroso a maestrami idi iti maikadua ken kalilibnosan kadagiti mamaestra iti Binacud Elementary School a pagbasbasaak, napinpintas nga amang isuna.

Nagtarus iti sirok ti puon ti was, iti ayan dagiti nabengbeng a pinuon ti busbusilak ken kalimbunog. Idiay ngata ti ayan ti gayyemna nga ansisit? Awan sa met ti bunton idiay, idiay kano ket ti balay dagiti ansisit, sinungbatak met la ti bagbagik.

Diakon inkankano dagiti alumigas. Pasarayko ida pitiken, aprosan sako iwagsak. Mangrugin nga aggagatel ti bagik. Inin-inayadko ti nagkudkod. Saanko nga insina ti panangmingmingko ken ni Manang Loida. Talaga a makaay-ayo ti langana ngem saan a mailinged ti napalaus a danagna.

Kimmaro ti panaggayadgadko. Kinitak ti takiagko. Adda manen alumigas iti kannigid a sikok. Pinitikko. Linukaisak ti boksitko. Kasta unay ti kabanernan!

Insublik ti panagkitak ken ni Manang Loida. Nakatallikud. Kasla adda dadaananna. Madamdama adda nakitak nga agar-arudok nga immasideg. Uray garawna laeng, mailasinko. Ni Mang Bantor!

Awan sinsao, naginnarakupda. Napaut. Idi naginnibbetda, agsangsangiten ni Manang Loida. Adda ibagbagana ken ni Mang Bantor ken madlaw a limmalo ti danagna. Kasla naakaran ni Mang Bantor iti pannakasikur ni Manang Loida!

Madamdama inulitda ti naginnarakup. Napapaut manen. Inukas ni Mang Bantor dagiti inyarakupna a takiagna ken ni Manang Loida. Pinidilna ti timid daytoy sana inanggo dagiti bibigna. Madamdama nagpakni da iti linged dagiti napuskol a busbusilak ken kalimbunog.

Saankon a makita no ania a talaga ti ar-aramidenda ngem nakitak a kimlebda.Adda makitak nga agkutikuti iti nagbabaetan dagiti naraber a muyong ngem diak malasin no ania a talaga.

Intuloyko ti nagkudkod ta napalausen ti budo dagiti takiag ken gurongko ken ti bagik. Nakalablabbasiten dagiti kabanerko. Iti saan a mabayag, rimmuar da Mang Bantor iti simmuksokanda. Naginnarakupda manen sakbay a nagsinada. Immuna ni Manang Loida a nagdardaras a nagtalaw. Idi makaadayo isuna, nagpalaud metten ni Manong Bantor iti direksion ti talonda.

Dinardarasko ti nagkaruskos nga immulog idi awandan. Inuksobko ti badok apaman a nakababaak sako inwalagwag ta amangan ketdi no adda pay la aglemlemmeng a makabudo. Nakalablabbaga dagiti kabaner a naimurumor iti bagik. Apaman a naisuotko manen ti t-shirtko, pinidutko ti bassit a timba nga impaklebko iti puon ti salamagi, nagar-arudokak metten a nagturong iti salugan a bumaba iti waig.

Lallalo a pinardasak ti nagna idi nakabatogak iti balay da Manang Loida. Diak pulos timmalliaw iti paraanganda. Masdaawak ta idi makadanonak iti batog ti balay da Mang Bantor, addan a nakatugaw isuna iti imbangsal a nagpurosanmi itay bigat iti mais. Diak koma agpadlaw ngem nasiputannak.

“Naggapuam manen Ulloy?” pinayapayannak.

Indumogko ta diak kayat a makitana dagiti kabaner iti tengngedko ken diak kayat a madlawna nga adda nasiimak.

“Naggapuam…payya nga agpasia-pasiarka ket kasta unay saniitna?” inulitna ti nagdamag.

“Apanko sinarungkaran tay gayyemko nga ansisit manong,” diak nagawidan ti nagisem iti imbagak.

“Kadtoy man…naggapuam a talaga?” inin-inayadnak a ginuyod.

“Diay sirok ti was…iti baet dagiti kalimbunog,” no apay met a diak makapaglibak, gapu ngata ta napasigak la unay kaniana.

Nasiputak la unay ti panagmulagatna! Ngem apagbiit laeng.

“Ulloy… no ania man ti nakitam, uray sinno dimo ibagbaga…wen?” nagdumog ta medio arasaas ti panangibagana.

Nagtung-edak. Adda koma pay ipasarunona a sawen ngem apagisu metten a nagallungugan ti pukkaw ni nanang a mangsapsapul kaniak, ‘su a simyagakon.

Kadua ni nanang ni tatang iti paraanganmi a mangpadpadaan kaniak. Nadlaw a dagus ni inang dagiti kabaner iti takkiag ken tengngedko.

“Pay…naan-anokan?” sinabatnak.

Awan ti mapanunotko nga isungbat. Diak kayat nga ibaga ti pudno nga inalumigasak ta diak kayat a palutputenda ti naggapuak. Nakapagwenak ken ni Mang Bantor nga uray sinno awan ti makaammo iti nakitak.

“Ni…palalot’ kabanermon! Nakadaldalapuskansa metten!” linukaisannak ni nanang.

Immasideg ni tatang. Nakitana ti insalikadko a palsiit. Dinutdotna.

“Amangan no napan nagpalsiit idiay yan ti bangar. Kaadu ket dagiti billit nga agkaan iti bunga ti uplas ken baliti,” impakitana ti palsiitko. “Sangkaibagak a dika umas-asideg idiay…ta amangan no makadalapuska…kitaem, di pinakaptandakan!” pimmigsa ti timekna. Kasta ni tatang no makapungtot wenno madanagan.

Adda tultuleng ni apong ngem diak ammo ta idi nangegna ti kinuna ni tatang, kasta unayen ti pardasna a nangiruar kadagiti iduldulinna a prinaskita a sagrado a lana.

“Yegyodtoy, ta sukalentayo…” impayapayna ti iggemna a botelia.

Inuksobannak ni nanang. Lallalo a dimmakkel ti mulagatda a nakakita kadagiti dadakkel a kabaner iti abagak.

“No di kabaelan a sukalen ti birtud dagiti lana…amangan no saan la a nakadalapus…napasakitanna pay ida,” binukbukan ni apong ti dakulapna iti lana sana insapsapo iti likudko.

Insarunona a sinapsappuan dagiti takiagko sa ti sanguanak ken ti tengngedko ken pingpingko. Nasay-opko ti binunglog nga angot ti lana. Inalidukdokak. Inapputko ti agongko ngem kiniwar ti angot ti rusokko. Diakon nagawidan. Nagsarwaak.

“Napakaruan dayti ubing…tani, nagbakkuaren! Inkay ipan diay yan ni Kida ta sunat’ mangsukal. Narigat sa a masukal iti sapsapo…amangan no masapul nga adda maipainum kaniana,” kinuna a dagus ni apong.

“Mandiak…” makasangsangitak a timmangad ken ni nanang. Nalagipko ngamin ti pait ti ipainumna nga agas: naglaok nga apro ti banias ken lanut ti makabukay!

“Lokottoy…pay a madika? Dimo ammo nga isut’ nangsalbar kenka idi kayyanakka? No di isuna…idi nakadalapusak, ‘daka koma pay ita,” dimmagsen ti panagsao ni tatang. Madlaw iti rupana a madanagan.

Kaslaak nabiit pay a natalian a kalding a ginuyod ni nanang. Simmaruno ni tatang. Adda maysa a karrubami a nakasiput iti langlangami. Nagdamag. Imbaga ni nanang nga ipandak pasukal ken ni Baket Kida ta nakadalapusak. Nangeg dagiti dadduma a karruba. Dagus a naikuadroda kadagiti tawada.

Nakatiwangwang ti dati a kanayon a nakatangngep a ruangan ti paraanganda Lakay Asiong. Simmirip ni nanang iti uneg ti inaladan ngem awan tao. Intung-ed ni tatang ti panagtuloymi. Nagin-inayadkami nga immasideg iti balayda.

Agdadayawen koman ni nanang idi nadlawko nga awanen ti gagatel ti bagik. Kinitak dagiti kabanerko. Mangrugidan nga agpukaw! Nadlaw met dagiti nagannak kaniak.

Ituloy koma latta ni nanang ti agdadayawen tapno dumanonkami ngem adda nangegmi nga agsangsangit. Nagkinnita da nanang ken tatang. Madamdama gimluong ti timek ni Lakay Asiong a kasla nangbettak ti maikadua a kadsaaran ti balayda.

“Akingappuanannn…” agpalpalutpot. Awan ti simmungbat. “Akin aramid kunakkk…” inulitna. Awan latta ti arimekmek, malaksid ti saning-i ni Manang Loida.

Bigla nga adda nanakraad. Panagdenggegko, dinapig ni Lakay Asiong ti didingda!

“Ni Ban…tor… tang…” dandani saan a maawatan ti timek ni Manang Loida ta kimmaro ti panagsangitna. “’Maydanto kan’ ken ni nanangna ditoy no rabii….”

Nagdalagudog ni Lakay Asiong a bimmaba iti agdan. “Siak ti talaga a mapan mangpaneknek no talaga nga umayda…naktidiaske…kimmurimaonggg!” kasla dinakam nakita a nakatakder iti uneg ti paraanganda.

Nagtaray a rimmuar nga agturong iti balay da Mang Bantor. Kasla nanglengges iti uleg ti panangpetpetna iti putan ti imbarikesna a talunasan. Nakaisem da nanang ken tatang a nagkinnita. Panagriknak kasla lallalo a simmaniit ti dandanin agmatuon nga init ken ammokon no sinno a talaga ti kurimaong!****