DAGITI NABIAG A BANTI

January 7, 2017

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

 

NABIAG A BANTI

January 7, 2017

SNHS CLASS 71 REUNION

November 4, 2012

SNHS CLASS 71

Nostalgia is as old as humanity. It is engrained in our existence and it evokes in us that feeling of wanting to return to the past. It is coded in nature itself and the unexplained allegiance to our beginnings nourish a desire in us to seek and to once again experience the warmth of a nest, that which is our childhood.

Belonging to the SNHS Class 1971 is the umbilical cord that binds us together. It has been destined to become a part of our lives; it continues to shape and complete our individuality.

Our formative years at SNHS could not have been always perfect; in life, pleasant memories often go hand-in-hand with incidents of suffocating bitterness. Now after more than four decades, all these memories have become integrated in our beings, molding us in peace with maturity.

Destiny coupled with our own endeavors have led us to where we are now. As some of us remain in our old hometown while others settled continents apart, we still know deeply in our hearts that belonging to SNHS Class of 1971 is our affinity. For those who now reside in distant lands, it is undeniable that a portion of their hearts has never left at all.

As we meet and see each other again, we are indeed revisiting our childhood. This affair will have its own place in our memorable journeys and will surely serve as additional fuel in our unending search of our dreams and aspirations. Sadly, some of our brothers and sisters are already resting in eternal comfort beyond the great divide, they will never be forgotten as they themselves occupy a segment in our shared memories.

With the blessings of the Almighty, we look forward to this revisitation of our youth. Hearts incessantly beat with yearning for this much anticipated event, an event that shall be celebrated not just this year, but also in many years to come.

F.T. Ilac, jr.

Napabaro a Panaglalangen

December 31, 2011

Tunggal dumteng ti baro a tawen, manayunan latta ti sirad namnama nga umam-ampayaw iti alintataok. Dayta nga anges ti kanayon a mangbibiag ti namnama a mangmangted ti anges iti idadateng ti kada bigat a patinayon a namnamaek a nasayaat ti isangpetna.

Ket anian,  ta nupay awanak a personal iti dayta naigasatan a panagkikita dagiti gagayyem ken kakaeskuelaanmi, iti laeng panangipadamagda kaniak a nagsasarakda kalpasan ti tallopulo a tawen a saan a panagkikita, uray pay maymaysa ti naggapuanmi nga ili, ta piman ti la adda a nakaipalpalladawanmi, kasla dimteng kaniak nga umang-anges dayta a sinnarak ket maysaak met iti gunglo a nakipagkatkatawa ken nangim-imas kadagiti garakgak iti panangisubli ti lagip iti kinaubingmi ken dagiti isem ken no dadduma dukot iti panaglabasmi kadagiti kuarto ti maymaysa a bubong ti adal.

Wen, saan kami nagleppas iti maymaysa nge eskuela iti elementaria ngem dakami amin idi iti kampus ti Sinait National High School. Idi kaub-ubingan ken addaan kami pay laeng iti narasi a panpanunot a kasla saan tumayab ti panawen ken dumteng ita ti segga a manglagip manen kadagidi.

Manipud California, nagawid ni Miding, saan met a pinalabas da Flor, Helen ken Monet dayta a gundaway. Pati ni Ampy a nagbiahe pay manipud Batac sa met la dagus kano a nagawid kalpasan dayta nabara a sinnarak.

Ket kunam pay kasla manen katkatawa idi addakami pay laeng iti sekundaria, isem nga awan patinggana. Tay kunakon nga uray awanak mismo iti dayta a pannakaangayna, iti panangipadamagda laeng kaniak iti FB kasla latta sibibiag iti panunotko iti idadatengna, no kasano ti ragsakda, nariknak met. Ta gpayso gayam a mentras bumengbengbeng ti nakollekta nga edad, sumamsam-it met ti panagpasubli iti panunot kadagiti lagip.

Sakbay a nagsubli iti US ni Miding, nagsasarakda manen kas panangrambak ti kasangay ni Flor. Kaskasdi latta nga awan ungpot a katkatawa.

La ket ita ta baro a tawen, nasayaat ta napabaro met ti panaggagayyem, panaglalangen…kadagiti amin a sulbod ti SNHS..nagasat a baro tawenyo!

KURIMAONG

September 18, 2010

KURIMAONG

Orihinal a muniskrito. Naipablaak iti Bannawag Abril 2010…

Federico T. Ilac, Jr.

Nakariingak ta kasla naduros ti lapayagko iti pigsa ti panagkurkor ni nanang kadagiti tarakenna a manok iti batog ti tawa ti sagumbi nga iddak. Agmuraregak koma ta nasapa pay, kattapuak laeng dagiti manok kadagiti sanga iti deppes a mangga iti paraanganmi ken Sabado ita, awan eskuela, mabalin nga iladladaw iti agriing ngem nabang-aranak ketdi ta naputed ti tagtagainepko:

“Kamkamatennak kampay idi ti maysa a bruha. Kaduana dagiti pasurotna nga uleg ken kurimaong. Addakam’ iti maysa a datdatlag a bakir nga idi laeng a naisar-ongak. Diakon malagip no kasano ti pannakapanko iti dayta a lugar. Nalaingak a tumaray ta kadagupan kadakami nga agkakatuapan, nupay siak ti kabassitan ken kakuttongan, awan makakamat kaniak no aglulumbakami. Ngem ita ta adda kabutengko, no apay a diak maipasnek iti umadayo. Kasla adda nangbalud kadagiti sakak. Uray dagiti takiagko saanko unay mai-widawid.

Bassit la bassit unayen ti saanda a pakaabutan kaniak. Kubbo ken bakbaketan a bruha ngem kasla nakalaglag-an dagiti askawna. Igay-a-gay-atnan kaniak dagiti kuribetbet nga imana nga atitiddog iti kukona. Ken awanen ti sabali a pagturongak, nadanonmin ti waig nga adalem iti danumna.”

Immangesak iti nauneg. Pinampagko ti barukongko ta kasta unay ti pigsa ti panangkab-or ti agal-al-al a pusok. Inukasko ti naiputipot nga ules kadagiti sakak saak bimmangon. Nagtarusak iti tawa. Inlukatko iti apagapaman. Tumuyutoy dagiti kinurkuran a manok ni nanang tunggal iwarisna ti rakemna a mais ken pegpeg.

Siniputak ti kadakkelan ken kalakayan a nalabaga a kawitan a manglaw-la-lawlaw kadagiti upa ken tagibian a palalo ti panagipasnekna nga agtuktoktok. Imbes nga agawaanna met iti mangan, ipangpanglalona ketdi ti mangukra-ukrad kadagiti payakna ken mangin-iniin kadagiti nalayog a lawina sana sari-sarigsigan dagiti upa. Pasarayna kamaten dagiti bumaro nga agsimadsimad a tumipon kadagiti pangen ken mangitakawtakaw a tumuktok. Diak ammo ta adda la ngarud inkuruay met ni nanang a kanenda iti maysa a suli, kaykayatda pay laeng iti asideg dagiti dumalaga. Natangken ti uloda ta ton kinamat ida ti dakkel a kawitan, apaman a makalikud ken makumikom a mangkarkarekkek ken mangsarsarigsig, aglibasdanto manen nga umasideg.

Immasideg ti ari-ari a kawitan iti upa a sursuruten pay laeng dagiti piekna. Napan iti likudan daytoy sana ginamdan a gammatan ti ulo ti upa ta timmayok ti tapingarna sa nagukrad dagiti dutdot ti tengngedna. Saanna nga intuloy ta nagpasgar ti upa sa kimmayakay. Simmurot dagiti piek.

Nagbuelta ti kawitan. Tinarayna ti upa a naipusing kadagiti pangen. Nagpakamat. Dida pay narikus dagiti ummong, naabutandan! Tinukmaan a dagus ti kawitan ti ulo ti upa. Linugobanna. Uray la dandani nagsaplak iti daga dagiti lawina idi sakbay a dimsaag. Nagtakedtaked. Inlaylayunna iti nagtaraok. Saan a nagbalbaliw ti ingarna. Nagar-arudok dagiti bumaro a naglisi.

Innala ni nanang ti tallakeb iti duag ti sarusar. Impuestona iti pangadayyuen ti ummong. Winarisanna iti mais iti uneg daytoy. Ingalutna ti tali iti tuktokna. Kimmayakay. In-inutna a ginuyod ti tali. Nagirig ti tallakeb. Immasideg dagiti dadduma a dumalaga ken bumaro iti ayan ti makan ngem saanda a nagtuloy no di ket nagin-inayadda a linikmu-likmut ti takkab. Saan latta met a nagkutkuti ni inang iti nagtakderanna.

Madamdama adda maysa nga upa a nagin-inayad a simrek. Saggaysa pay laeng ti panagtuktokna idi damo ngem idi agbayag kasta unayen ti panagipasnekna. Naawis a simrek dagiti dadduma a dumalaga sa dagiti bumaro. Pasaray adda sumrek ngem agtaray met laeng a rummuar apaman a makatuktok maminsan. Saan unay mabayag adudan iti uneg.

Bigla nga inibbatan ni nanang ti tali. Nabuakda. Adda nakalisi ngem adu dagiti nakulong iti uneg. Naggiinnunnada a sumapul iti lusotanda. Lallalo ti karibusoda idi umasideg ni inang. Linukibna iti apagapaman ti tallakeb. Inkautna ti imana. Gamden dagiti dadduma ti lumusot iti sangkabassit nga ungap ngem nagbabawida met laeng idi madlawda a saanda a lumusot.

Tinukmaan ni nanang ti maysa kadagiti bumaro. Nagkulipagpag ngem insarunona a pinunggos ti maikadua a sakana. Saanen a pimmalag idi inin-inayadna nga inruar.

Apagisu a dimteng ni tatang. Siguro naggapu iti parnged ti nuangna. Apaman a makariing, pagtarusanna a mapan puruakan dagiti tarakenna a baka ken nuang iti kanenda. Inyawat ni nanang ti natiliwna. Timmiliw pay maysa sana inyawat manen.

Adda ibagbaga ni tatang ken ni nanang ngem diak mangeg ta rimminggor dagiti nabuak a manok a dadduma. Nasiputak laeng ti panangimuesmuestrana iti maysa kadagiti upa a natallakeban ngem inwagis ni nanang ti imana a timmaliaw kaniana. Kaaw-awatan ti panangsupringna iti ibagbagana.

Idi pay la rabii a nangegko a pagsarsaritaanda dagiti manok ngem diak inkaskaso ta yepyepenak idin. Diak koma pay inin-intunaran ngem kasla nakulding bassit ti boksitko idi nangegko ti kuna ni amang a panagpupok iti manok. Nabayag ngaminen daydi naudi a panagigupmi iti digo ti manok a napariaan. Nainut ngamin ni nanang no panagpartian kadagiti tarakenna a manok ti pagsasaritaan.

Kaykayatna unay a paaduen. Kanayon a pambarna a yuray ti panagtalon ken tapno addanto kano in-inutenmi a sidaen no gawat. Ngem naminsan, nagtabtabaaw ni tatang ta sakbay a dimteng ti panagtutudo, immay ti peste. Dandani naikipas amin a manokmi. Maysa laeng a bumaro ken dua nga upa ti nakalasat. Agkaraudatalda iti paraangan.

“Ta ket ti kunak, ka-u-uray ingganat’ namullalakaw…” kinunana. Saan a simmungbat ni nanang. Idi mumalmalem, awan sintagarida a nagikali kadagiti natay a manok iti puon dagiti chico.

Kabigatan daydi, nasdaawak ta nakariingak iti al-alek-ekda sakbay a bimmaba ni tatang a napan nangted iti kanen dagiti pastorna. Kasla saanda a napukawan iti dingnguen. Ngem nabayag a nailiwliwagko. Aglalo no madanonan iti pannangan a marunggay ken saluyot ti kaatag ti labayko.

Imbag ta dimngeg ni inang iti imbaga ni amang idi rabii. Ton umay a Sabado, sigurado a maurnosto manen dagiti bagisko.

“Pumartika koma iti uray maysa la kadagiti manok…” Ammok a nakaiddada metten. Nasidek ti pannakalaga ti kawayan a kansir a nangbeddeng ti iddak ken ti pannakasilidda ngem nalaka a sinarut ti marabangag a panagsao ni tatang.

“Kapigsada nga agitlog,” insungbat ni nanang.

“Dagidiay bumaro ti kunak.”

“Danto pay agmanada?” adda panagkedked ti timek ni nanang a simmungbat.

“Da met diay mayor manada,” kinuna manen ni tatang. “Su a pati siak… awan pay ti kiredko…” adda pay nayun ti kinunana ngem diakon nangeg ta umir-irteng ti panagginnuyod ti ridep ken puotko tapno mailibayak.

“Langgong!” Langgong, kinuna ni nanang ken ni tatang ngem ammok a saanna isuna a kinagura. Nailadawak ketdi ti nalag-an a panagsipatna kaniana ngem kasla paset laengen ti umay a tagainepko ta intultuloykon iti naturog.

Ad-adda a namurmurayanak idi naangotko ti ingel ti asuk ti pinadis ni apongko a baket iti sirok ti balay. Nabayagen a kabbalaymi ni apong. Idi natay daydi apongko a lakay, immay metten timmipon kadakami. Ubingak pay idi. Apagtandak. Inubbanak ni tatang idi alaenda ti retratomi iti likud ti nakalukat a lungon. Imbagana a kitaek ti rupa daydi apong. Sinurotko ti bilinna ngem idi nakitak a limmitem ti rupana ken kasla saanen nga isu, nagbaw-ingak a dagus. Nasiputannak ni tatang isu a pinaulitdakam’ nga inalaan.

Agpadakami ken ni nanang nga awan kabsatna. Nagtipidkayon, mangmangegko no dadduma a kasla pangrabrabak dagiti karrubami a babbai a kasinged ni nanang.

“Pay dika dumawdawat?” damdamagenda pay no isuda laeng ti agsasarita ken dida ammo nga addaak iti linged a dumdumngeg.

“No bassit koma pay ni Ulloy, pagkaradapem a mangballasiw ken ni lakaymo, sakbay a maturogkayo… wenno pagpaklebem a maturog ta bareng makabirok iti adina,” nangegko pay naminsan nga adda nagkuna kaniada.

“Kaasi met ni Ulloy, awan kay-ayamna piman…” kinuna pay ti maysa.

Christian ti naganko ngem ni laeng maestrak ken dagiti kaeskuelak ti makaammo. Managsakitak kano ngamin idi ubingak isu a binuniagandak iti “Ullloy” iti sirok ti latok. Mamulta iti sangakuribot nga itlog ti mangpanagan pay kaniana iti Christian, intagbat kano daydi apongko a lakay iti adigida idi naluto daydi niniogan. Sipudna kano met idin, saanakon a naggurgurigor. Pimmigsaak a nangan nupay saan a nagbaliw ti kinakullapitko ken diak inabutan ti tayag dagiti kapatadak.

Isu nga awan sabali a nakikabbalayan ni apong a baket. Anusam pari, uray ket pati sagapa, tawiden ni kumari. Diak ammo no panglamlamiong dagiti bartek a pasaray saan a maliklikan ni tatang a mapan tugawan sagpaminsan. Agis-isem laeng ni tatang ta ugalina ti saan unay makaadu nga agsarsarita no maidilig kadagiti ummong ti lallaki a minalem nga adda arak a pagsasangguanda.

Ngem saan a gapu ta di maun-uni, nalaka laeng a supringen ti kayatna. Naanus no la ket tungpalen ti bilinna. Naasi ketdi ken ni nanang ken kabainna ni apong. No dadduma nga adda madlawko a pagsungkiaanda ken ni nanang, pamrayanna ti agpakni idiay lakubmi iti ballasiw ti waig. Ton sumangpet, ninton nanang ti madlawko a mangay-ayo kaniana. Ngem no siak ti agpatol-patol, mulaggetannak laeng, agkiapetakon ta ammok nga ipaypaysona.

Malikudanen ni apong ti langit no magna. Adda pay sarukodna. Ngem agudong pay laeng, mamitlo iti makatawen.

Umuna, no Semana Santa. Domingo Ramos pay laeng nakasaganan dagitay niog a singlagenna. Parbangonenanto iti agsinglag iti Biernes Santo. Ikargana ti kassinglagna a lana kadagiti urnongna a botelia sana urnosen iti uneg ti daan a bay-onna. Kurkurantongenanto nga iserrek idiay sango ti altar ti simbaan sakbay a mangrugi ti siete palabras. Sangkaibagana nga isu kano pay laeng ti kasamayan nga agas iti sakit ti nakawkawa a tian ken sukal kadagiti napay-odan iti di katatawan.

Maikadua, no umuna nga aldaw ti Mayo. Piesta ti ilimi a Sinait ken makuna a panangrambakmi ken ni Apo Lakay wenno Santo Milagroso. Nangegko naminsan a sarsaritaen ni apongko nga idi un-unana, naisadsad kano idiay igid ti baybay a nakakahon a rebulto. Taga Sinait kano laeng ti nakabael a nangbagkat; saan kano a pulos natingiting dagiti dimmayo.

Adu dagiti napasnek ti pammatina. Maysa ni apongko. Manipud adda tandak, dina pay naliwatan iti immagep no madanon daytoy nga aldaw. Ammok ta kanayonnak nga itugot. ‘Imbag koma no makapagkedkedak ngem saan ta da nanang pay ti mangyabog kaniak. Pangay-ayoda ti panagumak iti papsikel ken halo-halo. Naminsan, napalaluak siguro ta nagsakit ti tianko idi nakasangpetkami.

“Payya, inggaedmo la unayen ti nangan?” dinamag ni tatang. Saanak a simmungbat ta kalsa lallalo ti panagbatikosna.

Inyilut ni apong ti lana nga iduldulinna. Pudnon sa a nasamay ta saan a nagbayag, naguttotakon ken nabang-aranak.

“Kunakto met kadakayo, saan a sarsarita ti kinasagrado dayta a lana,” kinunkuna ni apong.

Ipitlonanto, no piesta ni Apo San Nicolas a patron ti ilimi. No mabalin la koma nga ilemmengak no kasdiay a sumangpet. Sakbay ngamin nga itedna ti sarabok a naimas a pandecoco, pakanennak pay nga umuna iti tinapay ni Apo San Nicolas nga insangpetna. Makaispel, ta awan la ngaruden ti ramramanna, nakakerkersang ken natangken pay ti pannakabellaayna.

Immulogak. Nagtarusak iti kamarin a parnged dagiti kalding. No awan ti agbasa, mangiwayway kaniada ti intuding ni tatang nga obrak. Diak inkankano ti angseg ti isboda ta naruamakon. No kastoy nga igaaw, idiay lakubmi iti ballasiw ti waig ti pagiwakdarak. Sangkabassit laengen ti ayus ti waig, kabaelandan a lasaten.

Nasapa pay a panaggi-iwakdar. Ammok a didanto met la agipasnek a mangan ta nabasa pay laeng dagiti ruot iti linnaaw. Ngem intultuloykon ta nalagipko ti nagtutulaganmi kada Boyet ken Baste ken ni Bebot a sapaenmi iti agbabasketbol. Ngamin no umal-aldaw, awanen ti pagay-ayamanmi ta paksiatendakami dagiti bumbumarito. Pagangayanna a pagpipinnasaanmi ti bola iti sirok ti salamagi.

Dakami ti maudi a balay iti abagatan. Sinurotko ti dalan nga agpaamianan, ukkonko dagiti kaldingmi. Linabsak ti intar dagiti babbalay agingga a nabatogak ti balay da Baket Kida ken Lakay Asiong. Maudi a balay iti amianan ti kasla naipusing a balayda. Maudi la ngaruden, sidek ti darekdek ken napuskol a muymuyong ti naipalawlaw iti arubayan a pannakaaladna.

Assideg a maal-alimadmadak kadagiti agsasarita a lallakay a parpara-ipusanda ti nagan ni Lakay Asiong iti “mara hapon” no dadduma. Diak ammo no ania ti kayatda a sawen ngem naminsan, adda nangegko a saanna kano nga ammo ti makikarruba. Ti kanayon ketdi a makitkitak, adda nakabarikes a talunasan iti siketna. Ammomi amin a pumurok nga awan ti basta-basta makapan agaserserrek iti inaladanda, malaksid dagitay mapan agpailut wenno agpaagas ken ni Baket Kida. Isu ti makuna a mannapal iti lugarmi. Adda pay ket agkunkuna a dimo mabalin a lokuen ta “kabaelanna iti agaramid no kayatna”

Ngem nakurang ti pammatik kadagiti agas ni Baket Kida. Naminsan ngamin naranaak ni Lakay Asiong idiay waig nga agparparti iti banias iti abay dagiti nakunikon a lanut ti makabukay.

“Pagan-anoyo dagita apong?” inturturedko a dinamag. Intudok dagiti lanut iti asidegna. Sabagay dina pay impakita ti simronna kaniak. Gapu ngata ta siak laeng ti ubing a lumablabas iti balayda.

“Ilaok ni apom kadaytoy apro ti banias nga ipainumna kadagiti agasanna,” insungbatna. Uray la a nagmuraregak ta kasla naramanak ti pait ti agas nga imbagana.

Adda bugbugtong nga anakda, ni Manang Loida. Ngem saan a mapaspasiar a kas kadagiti dadduma a babbalasang ditoy ayanmi a kunam la no apon dagiti babbaro ti paraanganda. Ket no langa ti pagsasaritaan saan a maatiw ti pintas ni Manang Loida. Gapu ngata ti kinainget ken ugali dagiti nagannak kaniana.

Simkad ti maysa a pangganakan a kalding. Gutadek koma ngem nasiputak a nagpugiit. Umisbo gayam. Nagaruyot ti likudanna. Immasideg ti toro. Inangotna ti agtuytuyayok. Nagbanang-es sa nagmusiig a kimmita iti ngato. Kugtarak koma iti rurodko a nakakita ngem isu met a nangegko nga adda nagdul-ok iti balay da Baket Kida. Madamdama, naulit ti dul-ok sa adda manen pasarunsonna.

“Loida, payya? Agdadagsenka?” naitimkak ti baket.

Awan ti nangegko a sungbat iti sinao ti baket. Intuloyko ti nagna. Adda pay simmaruno a saona ngem diakon inkaskaso. Ti pannakangegko iti dul-ok, pannakalang-abko iti isbo ti kalding ken pannakakitak ti panangangot ti toro iti tumuytuyayok nga isbo, kasla naawis ti rusokko nga agbakkuar. Nagkatayak. Intuprak.

Simmalogak iti lipit nga agturong iti waig. Makuna a tallokami laeng a pamilia ti dumaldalan ditoy ta naggaabay ti dagami iti ballasiw. Lakubmi ti dumna iti waig. Adda talon ken bangkagna, kapan-awan ti maysa nga igidna ken kakawayanan ken bakir ti dadduma. Daytoy ti madlawko nga ap-apalan dagiti bartek ken ni tatang ta umanay kanon a pagkiwasanna. Tawid ni nanang kada apongko a baket.

Iti amianan ti lakubmi, daga da Lakay Asiong, adda bassit a bangkag ken uma a pagmulmulaanna iti nadumaduma. Iti laud, talon da Mang Bantor. Dati nga agbasbasa idiay Vigan iti kolehio ngem nagsardeng idi natay ni tatangna. Daydayawen dagiti nataengan ni Bang Bantor ta idi nagsardeng a nagbasa isun ti nangpabasa iti adina ket iti daytoy a tawen malpaston. Isunto ti umuna nga inheniero ditoy Calingayan a lugarmi.

Kadagupan kadakami nga ubbing, siak ti paboritona. Ammok a kumpasan. Dakkel ngamin ti panagtalekko kaniana. No saan nga isu, mabaalin nga inggana ita diak pay la maawatan no kasano ti agsolbar iti “fraction”. Dumdumngegak met idi isuro ti maestrami ngem saan a nalawag ti pannakaawatko. Idi nagpaisuroak ken ni Mang Bantor, nangala iti bislak ken batbato a panagipalawagna agingga nga inalunosko.

Sipud idin no adda diak maawatan kadagiti asignaturak isu ti pagdamagak, naurnos ti panagpalpalawagna. Isu a no dadduma, uray dina ibagbaga, no adda makitak nga ar-aramidenna ket ammok a makatulongak, boluntarioak nga umasideg kaniana. Maysa pay a pakaay-aywak kaniana, saan a naimut. Agum-umaak, no kabunga dagiti mulada a nasam-it a sua.

Intuloyko ti simmalog. Idi nakadanonak iti gasadan ti waig, apagisu met a sumalog ni Mang Bantor iti bangir a teppangna. Adda baklayna a pinuon ti mais a lilingtaen iti bungana. Inurayko a makababa.

“Nagsapaka ket a mapan agiwakdar kaldingmon Ulloy,” inunnaannak a nagsao.

“Nasapaak a nakariing manong,” awan ti ammok a sabali a maibaga.

“Dika unay agsapsapa a bumallasiw no kua… amangan no maranaam dagitay kurimaong.” Ammok nga agang-angaw.

“Sikat’ nangibaga kaniak idi manong…awan kinaagpaysona ta kunkunada a kurimaong,” impalagipko.

“Dagitay karasaen…kunak koma,” inyalak-akna. Nagkatawaak met.

Simmang-atak. Natudio dagiti kalding ta naruamdan iti daytoy a dalan. Saan pay a rimmuar ti init. Napuskol pay laeng ti angep kadagiti talon. Intarusko ida iti ungto ti bangkag nga ammok a maamitan iti linong ti damortis inton tumangkayag ti init. Uray maladawakto nga umay mangilinong saandanto pay la nga agal-al.

Iti sulina iti daya ti lakub, marasipnget pay laeng iti sirok ti nagsaplak a dakkel a bangar. Iti abayna nga ayan ti nagpinnutipot nga uplas ken baliti, palalo ti ringgor dagiti perroka, kurutukot kada kiaw a mangmangan iti bungada. Kagura ni tatang nga umasidegak dita. Adda kano marmarna. Dandaniak kano natay idi kaddissaag ni nanang iti balitang ta nakadalapus dita ni tatang. Isu nga uray palalo ti ayatko a mapan agpalsiit kadagiti tumatayab, diak maaramid. Ngem naminsan a dinamagko ken ni Mang Bantor, awan kano ti kinaagpaysona dagiti marmarna. Adda inruarna a libro a nangipalawag no ania dagita a pammati. Binasana kaniak ngem diak naawatan ta inglis.

Apagisu a rugian ni Mang Bantor ti agpulting iti bunga ti mais a baklayna itay agsabatkami, idi mabatogak ti balayda. Uray saanak a nagpakada, simrekakon iti paraanganda. Naruamkamin a kasta. Tinulongak a nagpuros.

“Adda man ngata dimo maawatan a homworkyon…” impuruakna iti kuribot ti gumi ti mais nga ig-iggamanna.

“Awan manong…ditoyko nga urayen da Boyet…agbabasketbolkami,” impisokko met ti pinungtilko a bunga iti pagikkan.

“Su met la a sinapsapam napan nagiwayway…awan met lat’ nakitam a karasaen?” impalagipna manen nga agkatkatawa.

“Adda ngem kinabogko…wen gayam manong…niat’ kayatna a sawen ti agdadagsen?” bigla a nalagipko ti nangegko a kinuna ni Baket Kida itay lumabasak iti balayda.

“Pay ta damdamagem? Nakanggam ta?” pimmasnek ti panagkitana.

“Ni mistrak…kasarsaritana dagitay kaduana a mimistra,” impambarko.

“Agdadagsen…hmmp,”nagpanunot. “Kua…masaksakit…immulog diay gloria, kua gayam, napug-awan tay gayyemna nga ansisit,” nagalek-ek manen sana kinuso ti buokko. Ad-adda a natikawak.

Apagbiit nga inleppasmi ti nagpuros. Agtarayak koman ta nangegko ti kanabtuog ti bola iti basketbolan ngem inggawidnak. Nangala iti lima kagumi iti kuribot sana impasab-ok kaniak. Agkedkedak koma ngem iniggamanna ti imak a mangtengtengngel iti sab-okko sanak intulod iti ruangan ti inaladan. Inlaylayonkon iti nagawid saak nagtarus iti basketbolan.

Maraladawen a panaggi-ilinong iti pastor idi malagipko ti mapan agilinong kadagiti pastorko a kalding. Kinutikotko ti palsiitko sako insalikad. No dadduma ngamin, iti tuktok ti damortis ti pagga-ayaman dagiti perroka ken kurutukot no naumadan a mangmangan iti bunga ti baliti ken uplas. Pinidutko ti bassit a timba a sakduakto iti inumenda idiay waig ket nagbuatitakon.

Inyun-unak ti nagarudok a napan iti sirok ti damortis. Pinindak a minulenglengan dagiti aringgawisna ngem awan ti makitak a tumatayab. Kimmitaak iti ayan ti bangar. Naariwawa pay laeng dagiti tumatayab iti sanga dagiti nagpinnutipot nga uplas ken baliti. Ti rurudko, pasaksakak koma ngem nalagipko ti ballaag ni tatang.

Dinardarasko nga impar-nged dagiti kalding iti linong. Pinainumko ida. Idi agawidak, asidegakon iti salugan a kumamang iti waig idi nataldiapak ni Manang Loida nga agdardaras a sumalog met iti bangir a salugan. Dinagusko ti kimleb saak nagtaray a nagsubli. Dagus ngamin a nalagipko tay imbaga ni Mang Bantor: amangan ketdi no agpayso nga adda gayyemna nga ansisit!

Sumuksokak koma iti kapan-awan ngem napanunotko a diakton makita isuna no agtarus iti dagada. Intultuloyko ti nagtaray nga immamang iti puon ti salamagi iti nagbebeddenganmi. Naglingedak iti puonna saak simmirip. Agtalatalangkiaw apaman a nakasang-at iti dalan. Agpayso ti atapko, mapan iti umada. Impasurotko ti panagkitak iti puon ti salamagi a naglingedak. Kabaelak nga ulien! Ita laeng nga uliek daytoy ta naalsem, uray adu ti panagbungbungana.

Nainayad ken naannad ti panagulik. Malaksid a diak kabisado dagiti sanga ti ul-uliek, amangan no madlawnak pay ni Manang Loida. Diakton makita ti pannakisinnarakna iti gayyemna nga ansisit, no agpayso nga adda. Idi makangatoak, kinawiwitak ti sanga a nagtugawak. Apagisu a matannawagak ti uma nga ammok a turongenna.

Iti nagbabaetan dagiti napuskol a bulong ti salamagi, binirokko ni Manang Loida. Kaskasdi latta nga agtaltalangkiaw; kasla madandanagan. Pasaray agsardeng a tumaliaw sananto manen idardaras ti umaskaw. Lallalo nga inyet-etko dagiti sakak amangan no matnagak. Pinangduaak a rinakep ti sanga iti sanguanak. Madamdama, adda nadlawko a nagkarayam iti takiagko. Alumigas! Pinitikko. Madamdama adda manen alumigas iti bangir a takiagko! Pinitikko manen. Adda nadlawko iti tengngedko. Kinarawak. Nalamuyot. Pinidilko nga inikkat. Alumigas!

Bumabaak koman ta napunno gayam iti alumigas dagiti sanga ti salamagi ngem isu metten a nakadanon ni Manang Loida iti dagada.

Miningmingak manen. Napudaw isuna ken talaga a napintas ti panagruprupana. Gapu ngata ta saan unay a rumrummuar iti balayda. No agbado met iti kasla uniporme da Miss Inamoroso a maestrami idi iti maikadua ken kalilibnosan kadagiti mamaestra iti Binacud Elementary School a pagbasbasaak, napinpintas nga amang isuna.

Nagtarus iti sirok ti puon ti was, iti ayan dagiti nabengbeng a pinuon ti busbusilak ken kalimbunog. Idiay ngata ti ayan ti gayyemna nga ansisit? Awan sa met ti bunton idiay, idiay kano ket ti balay dagiti ansisit, sinungbatak met la ti bagbagik.

Diakon inkankano dagiti alumigas. Pasarayko ida pitiken, aprosan sako iwagsak. Mangrugin nga aggagatel ti bagik. Inin-inayadko ti nagkudkod. Saanko nga insina ti panangmingmingko ken ni Manang Loida. Talaga a makaay-ayo ti langana ngem saan a mailinged ti napalaus a danagna.

Kimmaro ti panaggayadgadko. Kinitak ti takiagko. Adda manen alumigas iti kannigid a sikok. Pinitikko. Linukaisak ti boksitko. Kasta unay ti kabanernan!

Insublik ti panagkitak ken ni Manang Loida. Nakatallikud. Kasla adda dadaananna. Madamdama adda nakitak nga agar-arudok nga immasideg. Uray garawna laeng, mailasinko. Ni Mang Bantor!

Awan sinsao, naginnarakupda. Napaut. Idi naginnibbetda, agsangsangiten ni Manang Loida. Adda ibagbagana ken ni Mang Bantor ken madlaw a limmalo ti danagna. Kasla naakaran ni Mang Bantor iti pannakasikur ni Manang Loida!

Madamdama inulitda ti naginnarakup. Napapaut manen. Inukas ni Mang Bantor dagiti inyarakupna a takiagna ken ni Manang Loida. Pinidilna ti timid daytoy sana inanggo dagiti bibigna. Madamdama nagpakni da iti linged dagiti napuskol a busbusilak ken kalimbunog.

Saankon a makita no ania a talaga ti ar-aramidenda ngem nakitak a kimlebda.Adda makitak nga agkutikuti iti nagbabaetan dagiti naraber a muyong ngem diak malasin no ania a talaga.

Intuloyko ti nagkudkod ta napalausen ti budo dagiti takiag ken gurongko ken ti bagik. Nakalablabbasiten dagiti kabanerko. Iti saan a mabayag, rimmuar da Mang Bantor iti simmuksokanda. Naginnarakupda manen sakbay a nagsinada. Immuna ni Manang Loida a nagdardaras a nagtalaw. Idi makaadayo isuna, nagpalaud metten ni Manong Bantor iti direksion ti talonda.

Dinardarasko ti nagkaruskos nga immulog idi awandan. Inuksobko ti badok apaman a nakababaak sako inwalagwag ta amangan ketdi no adda pay la aglemlemmeng a makabudo. Nakalablabbaga dagiti kabaner a naimurumor iti bagik. Apaman a naisuotko manen ti t-shirtko, pinidutko ti bassit a timba nga impaklebko iti puon ti salamagi, nagar-arudokak metten a nagturong iti salugan a bumaba iti waig.

Lallalo a pinardasak ti nagna idi nakabatogak iti balay da Manang Loida. Diak pulos timmalliaw iti paraanganda. Masdaawak ta idi makadanonak iti batog ti balay da Mang Bantor, addan a nakatugaw isuna iti imbangsal a nagpurosanmi itay bigat iti mais. Diak koma agpadlaw ngem nasiputannak.

“Naggapuam manen Ulloy?” pinayapayannak.

Indumogko ta diak kayat a makitana dagiti kabaner iti tengngedko ken diak kayat a madlawna nga adda nasiimak.

“Naggapuam…payya nga agpasia-pasiarka ket kasta unay saniitna?” inulitna ti nagdamag.

“Apanko sinarungkaran tay gayyemko nga ansisit manong,” diak nagawidan ti nagisem iti imbagak.

“Kadtoy man…naggapuam a talaga?” inin-inayadnak a ginuyod.

“Diay sirok ti was…iti baet dagiti kalimbunog,” no apay met a diak makapaglibak, gapu ngata ta napasigak la unay kaniana.

Nasiputak la unay ti panagmulagatna! Ngem apagbiit laeng.

“Ulloy… no ania man ti nakitam, uray sinno dimo ibagbaga…wen?” nagdumog ta medio arasaas ti panangibagana.

Nagtung-edak. Adda koma pay ipasarunona a sawen ngem apagisu metten a nagallungugan ti pukkaw ni nanang a mangsapsapul kaniak, ‘su a simyagakon.

Kadua ni nanang ni tatang iti paraanganmi a mangpadpadaan kaniak. Nadlaw a dagus ni inang dagiti kabaner iti takkiag ken tengngedko.

“Pay…naan-anokan?” sinabatnak.

Awan ti mapanunotko nga isungbat. Diak kayat nga ibaga ti pudno nga inalumigasak ta diak kayat a palutputenda ti naggapuak. Nakapagwenak ken ni Mang Bantor nga uray sinno awan ti makaammo iti nakitak.

“Ni…palalot’ kabanermon! Nakadaldalapuskansa metten!” linukaisannak ni nanang.

Immasideg ni tatang. Nakitana ti insalikadko a palsiit. Dinutdotna.

“Amangan no napan nagpalsiit idiay yan ti bangar. Kaadu ket dagiti billit nga agkaan iti bunga ti uplas ken baliti,” impakitana ti palsiitko. “Sangkaibagak a dika umas-asideg idiay…ta amangan no makadalapuska…kitaem, di pinakaptandakan!” pimmigsa ti timekna. Kasta ni tatang no makapungtot wenno madanagan.

Adda tultuleng ni apong ngem diak ammo ta idi nangegna ti kinuna ni tatang, kasta unayen ti pardasna a nangiruar kadagiti iduldulinna a prinaskita a sagrado a lana.

“Yegyodtoy, ta sukalentayo…” impayapayna ti iggemna a botelia.

Inuksobannak ni nanang. Lallalo a dimmakkel ti mulagatda a nakakita kadagiti dadakkel a kabaner iti abagak.

“No di kabaelan a sukalen ti birtud dagiti lana…amangan no saan la a nakadalapus…napasakitanna pay ida,” binukbukan ni apong ti dakulapna iti lana sana insapsapo iti likudko.

Insarunona a sinapsappuan dagiti takiagko sa ti sanguanak ken ti tengngedko ken pingpingko. Nasay-opko ti binunglog nga angot ti lana. Inalidukdokak. Inapputko ti agongko ngem kiniwar ti angot ti rusokko. Diakon nagawidan. Nagsarwaak.

“Napakaruan dayti ubing…tani, nagbakkuaren! Inkay ipan diay yan ni Kida ta sunat’ mangsukal. Narigat sa a masukal iti sapsapo…amangan no masapul nga adda maipainum kaniana,” kinuna a dagus ni apong.

“Mandiak…” makasangsangitak a timmangad ken ni nanang. Nalagipko ngamin ti pait ti ipainumna nga agas: naglaok nga apro ti banias ken lanut ti makabukay!

“Lokottoy…pay a madika? Dimo ammo nga isut’ nangsalbar kenka idi kayyanakka? No di isuna…idi nakadalapusak, ‘daka koma pay ita,” dimmagsen ti panagsao ni tatang. Madlaw iti rupana a madanagan.

Kaslaak nabiit pay a natalian a kalding a ginuyod ni nanang. Simmaruno ni tatang. Adda maysa a karrubami a nakasiput iti langlangami. Nagdamag. Imbaga ni nanang nga ipandak pasukal ken ni Baket Kida ta nakadalapusak. Nangeg dagiti dadduma a karruba. Dagus a naikuadroda kadagiti tawada.

Nakatiwangwang ti dati a kanayon a nakatangngep a ruangan ti paraanganda Lakay Asiong. Simmirip ni nanang iti uneg ti inaladan ngem awan tao. Intung-ed ni tatang ti panagtuloymi. Nagin-inayadkami nga immasideg iti balayda.

Agdadayawen koman ni nanang idi nadlawko nga awanen ti gagatel ti bagik. Kinitak dagiti kabanerko. Mangrugidan nga agpukaw! Nadlaw met dagiti nagannak kaniak.

Ituloy koma latta ni nanang ti agdadayawen tapno dumanonkami ngem adda nangegmi nga agsangsangit. Nagkinnita da nanang ken tatang. Madamdama gimluong ti timek ni Lakay Asiong a kasla nangbettak ti maikadua a kadsaaran ti balayda.

“Akingappuanannn…” agpalpalutpot. Awan ti simmungbat. “Akin aramid kunakkk…” inulitna. Awan latta ti arimekmek, malaksid ti saning-i ni Manang Loida.

Bigla nga adda nanakraad. Panagdenggegko, dinapig ni Lakay Asiong ti didingda!

“Ni Ban…tor… tang…” dandani saan a maawatan ti timek ni Manang Loida ta kimmaro ti panagsangitna. “’Maydanto kan’ ken ni nanangna ditoy no rabii….”

Nagdalagudog ni Lakay Asiong a bimmaba iti agdan. “Siak ti talaga a mapan mangpaneknek no talaga nga umayda…naktidiaske…kimmurimaonggg!” kasla dinakam nakita a nakatakder iti uneg ti paraanganda.

Nagtaray a rimmuar nga agturong iti balay da Mang Bantor. Kasla nanglengges iti uleg ti panangpetpetna iti putan ti imbarikesna a talunasan. Nakaisem da nanang ken tatang a nagkinnita. Panagriknak kasla lallalo a simmaniit ti dandanin agmatuon nga init ken ammokon no sinno a talaga ti kurimaong!****

IDI AGAWID NI KA MARTA

January 25, 2010

IDI AGAWID NI KA MARTA
Federico T. Ilac, Jr.
Orihinal a muniskrito ti naipablaak iti Bannawag 2006. Maikatlo kadagiti napadayawaan a sarita iti Iluko, KOMISYON SA WIKANG FILIPINO
Kasla nagadiwara nga angot ti malut-luto a naimas a makan iti tiempo ti gawat a nagdegdeg ti saraaw dagiti boksit ti damag a sumangpet kanon ni Ka Marta! Isu ti kakaisuna a nangtawid ti nabayagen a nabaybay-an a daga iti pingir ti purok iti asideg ti waig. Kas kabayag ti saan a pannakataripato ti daga kadagiti nasapa a simmina a dadakkelna, ta nanumo ti klasena: panaraten ken marapila, kutatel ti mula a maitukit, nagtuboanen iti atap ken awan kaes-eskanna a ruruot; nagbalin pay a dumpsite dagiti dadduma a pumurok kadagiti didan pagan-ano nga alikamen ken no ania la ditan a basura, nabayagen nga awan ti espasio iti utek dagiti tao iti Barangay Napanawan ti anniniwanna.
Dandanin siguro tallopulo a tawen a saan a nagpakita manipud daydi papanawda a sangapamilia. Awam man la ti damag maipanggep kaniada no ania ti napagtengda. Kasta met dagiti pumurok, kasla awan met ti interesda a mangammo no ania ti napaspasamakda. Basta idi nakapanawdan, in-inut metten a napukaw iti lagipda, kasla pannakapukaw dagiti kimraang a ruot gapu  iti tikag iti kalgaw, no masaplakan manen iti langto dagiti kattubo no nakapngrugin nga isabuagna dagiti bayakabak iti bulan ti Junio.
Kadagiti tinedyer a kasla ti la importante kaniada ket ti kabaruanan a selpon ken agbirbirok iti baro a teksmeyt, kasla awan nangegda ta awan pulos pamalpalatpatanda no siasino ni Ka Marta. Ken ania koma no sumangpet? Di sumangpet.
Ngem kada Mang Kardo a saan pay a nakapagtindek ti init, sumagmamanon  dagiti botelia ti cuatro cantos a naitumbada iti abay ti tianggi ni Baket Tomasa, kasla dida mamati. Nagbalin ketdi a nayon ti pulotanda a darangidangan a carabao mango ken kinirog a pindang a pusit ti nabayagen a saan nga immammingaw a dati a kapurokanda. Kasla krosword pasel a dida maiyarikapan iti balikas tapno agsilpusilpo dagiti napalabas ket agbukel ti agdama a pasamak!
No koma no sumangpet ta ditoyna a palpasen dagiti maudi a kanitona, ta agngangabiten gapu iti maysa a kuriteng a gapuanan iti kinaawan ti makan ken agserbi wenno umayna ilako ti daga a natawidna, no adda la unayen agraraman a mayat a gumatang, wenno awanen ti mabalin pay a turongenda ta pinatalaw ti turay amin a barong-barong iti dayta a lugar a madamada a suksuksukan, wen, saan a nakaddidillaw.
Ngem sumangpet kano ta nauman idiay siudad ken nasadsadiwa ti angin-probinsia. Agpatakder kano pay iti balayna ken agsapsapul iti karpintero! Karpintero? Kayatna a sawen a saan a kalapaw! Ta saan a kasapulan iti karpintero no agbangon iti kalapaw.
No agpayso daytoy maintriga a damag nga adda isangpetna a sanikuana, kadagupan kadagiti nagpasiudad a kalugaranda, isu pay laeng ti agsubli nga immasenso!
Ni Cario, no mano a tawenna idiay Manila, idi agsubli, impagarupda nga adu ti nasapulanna a sanikua, ngem piman, malaksid kadaydi dua a paris a baro a pagan-anayna, awanen ti makuna!
Ni Liling nga anak da Lakay Kadio ken Baket Kida, nabayag a nagpakatulong, apaglabes laeng nga agpammuker ti susona idi agtalaw, idi nauma, ubing ti insangpetna, imbag koma no adda makuna nga asawana!
Dagiti agkabsat a Sario ken Iniong, awan ti saan a makaammo iti Barangay Napanawan a nasayaat kano ti sapulda, ta isuda ti  “manedier” ti night club a kukua ti baknang a kabagianda; kaslada kano rangtay a paglabasan dagiti babbai nga agkakapungga. Ngem idi natay daydi amoda , ania met ti insangpetda a babbaketda: agpada a mannabako, saggaysada laeng iti annak ngem kaslan nakapagmenopause ti langada. Adda pay kirkirat daydi maysa! Bisayada kano. Naminsan, nagpakadada a mapan bumisita idiay lugarda, saandan a nagsubli, agpapan ita!
“Amangan no nangabak iti loteria!” Intangad ni Mang Kardo ti linaon ti basona sana binugaw dagiti ngilaw a makipulpulotan. Nangisakmol iti nagalip a mangga. Saan a nagrupanget a nanglidok iti marka demonio ngem uray la a rimmuar dagiti kuretret ti rupana a nangngalngal.
“Ditay’ ammo pari, amangan ket no nagsinada kadaydi bolastog a lakayna ket nagJapayuki. Adda met ngarud pormana no makawwesan. Ammoyo laeng no nakasarak iti baknang a Hapon!”
“Sabagay, no porma laeng, uray damagenyo kadagiti kataebna, isu kano ti kapintasan idi panawenda.”
“Wen nga agpayso, nia! Amangan no kamag-anak ni Yamashita diay Hapon ket adda natawidna a mapa!Nagawidda ket nakalida dagiti “hidden treasures”!”
“Nabuyatay’ koman iti TV. Ken adda ket koman nabagida no nakasarakda iti golden buda? Umuna pay la dagiti kongresman ken senador nga agbibingay. Agpaudi kad’ dagita?”
“Ammom laeng pari no saanda a nadamag.”
“Ania kay’ ketdin ya…dagitanto pay adda idiay Senado ti kunayo, nalalaing pay ti panagangotda ngem bingraw. Nakapuotkay’ kadin ti takki a saan a biningraw?”
“Takki a saan a biningraw? Adda!”
“Pangalaam?”
“Takki dagiti taga Malacanang!”
Gimluong ti paggaak!
Talloda laeng itay a nangbusat iti umuna a botelia ngem ita ket limadan. Sabali laeng dagiti ummong iti bangir ti sirok ti mangga nga agpekpekkel ken mangamlo-amloy kadagiti baudda. Pasarayda paggiinnayaten ken pagsikkasikkaden iti daga.
Iti grupo da Mang Kardo, uray awan ti madadaan nga isaang kabigatanna, adda latta mairemedioda nga igatang iti “stainless” a binotelia. Ken uray no nakamagmaga dagiti tayab iti kusinada, awan man la ti pangiduron iti inapuy no dadduma, no marugian a maluktan ti umuna a botelia a pagsasanguanda, madamdama adda metten rummuar a pulotanenda. Maymayat kano ngamin ti ayus ti arak iti karabukob, no adda idurduronna.
Daytoy nga aktibidad ti makuna a gagangay a senario ditoy abay ti tianggi ni Baket Tomasa. Inumen a makaulaw ken sigarilio ti kapigsaan a lakona. Agsuyaab ti naladawen a bigat ken agtigerger ti ima ti aldaw no awan ti agayus nga agat-chico.
Isu nga ti edad ti kaaduan kaniada nga apagkalay-atna laeng iti kuarenta, kaing-ingasda tay mangpanpanunot koman iti panagretirona, no nagtrabaho iti dakkel ken narang-ay a kompania. Nasiken ketdi dagiti takderda a tinubay dagiti arado ken panagbukkual iti talon. Kasla saanen a ngumisit pay dagiti kudilda a linuto ti darang ti init ken lallalo a pinalitem iti anag ti Ginebra.
Iti Barangay Napanawan kasla naipatpatang la unay ti nagan ti barangayda. Kadagupan kadagiti lugar iti dayaen ti ili a Nagsinnaitan, isu ti makuna a kasla napanawan. Kanayon a kulelat  no progreso ti pagsasaritaan. Ngamin dagiti pumurok, saanda a pulos maidisso daydi daan a kaugalian. No adda dagiti ipatulod ti gobierno a teknisian a manglektiur iti kabaruanan a wagas iti panagmula wenno tay kunada a “masaganang pamumuhay”, dumngegda met kampay idi ngem iti un-unegda kunkunada: patpatiem daytoy, adu la unay!
Kaaduan kadagiti tao, tay pagsasao: saan kita, saan pati!
Ngem no adda met nakitada a simmayaat ti panagbiagna gapu iti kinasidap, sangkaibagada: talekna pay, naggasaten! Talaga a gasatna ti umasenso, naipalad ti nasayaat a gasat kaniana.
Kasta met no adda nadamagda a padada a mannalon iti kabangibang a barangay a napintas ti apitna, ta napasnek a nagtungpal kadagiti baro nga alagaden iti kabaruanan a panagmula, ibagada a napatanganna.
Basta punsion, dayta ti makunada a grasia. No adda linab-linab ti digo wenno nataba, isu ti ammoda a nasustansia a masida. Sagpaminsan a mangmangegda met ti kunkunada a kolesterol ngem ti ammoda, parte laeng ti pakpakatawa ni Dolphy.
Uray ti panagadal, kaniada saan nga isu ti prayoridad. Adu dagiti saan a nakaleppas iti haiskul ta napatpateg ti winnalayan. Ti panagkolehio, nasayaat met no mayat ti ubing ken no adda gastosenna. Ngem no mabalin, mangged laengen, kuartanto met laeng ti sapsapulenna.
Iti biang ni Mang Kardo, saan a pinalidem ti Ginebra ti lagipna, no lagipenna ni Ka Marta. Nabayagen a panawen daydi ken adun ti naiwakasna a marka demonio ngem kasla latta demonio a mamagkintayeg iti isipna.
Addada iti maikatlo a tukad ti Bacud Elementary School idi. Madama ti talon ket basta lattan simmangpet ni Ka Marta, kaduana ti Panggalog ken dua nga annakda. Nabayagen nga aggigian idiay Manila ket dina ammo no kasano a nakapan sadiay. Kataebna daydi anakda a lalaki nga in-inauna. Basta, idi makapuot, kaklasenan ni Onyok!
Idi damo, idolona ni Onyok. Agasem, Manilenio! Naisupsupadi ti kudilna kaniada nga ubbing ta napudaw. Immala kadagiti dadakkelna, aglalo iti amana a natayag ken pamistisuen ti langana. Dirediretso nga agsao iti Tagalog, suna laeng ta saan a makailocano ngem saan unay a nagbayag, madamdama agil-ilocanon!
Saan a nagpaut nga inambinganna ni Onyok. Dagiti tarnaw dagiti dadakkel a matana a no labsam ti agsarita, isu laeng ti naglaon iti naingpis a rupana, in-inut a nagpukaw. Kasla adda ilemlemmengna a liday a saanna a kabaelan nga iruar. Ken madlaw a latta a nagpukaw dagiti dati a ganaygayna.
Naminsan a bigat, sakbay a mangrugi ti klase, kasla nakutoran nga agkukurrot a piek ni Onyok iti maysa kadagiti pagtutugawan iti sirok ti akasia iti maysa a suli ti inaladan ti eskuela. Nakaturong dagiti matana kadagiti agtataray nga ubbing iti bassit a plasa ngem kasla adayo ti panunotna. Inasitgan ni Mang Kardo. Inawisna a makiay-ayam. Nagwingiwing. Saan kano met a masakit!
Kasla naakaran ni Mang Kardo iti ania man a mamayo ni Onyok. Imbes a makiay-ayam, nagtugaw ketdi iti abayna. Idi agbayag, imbaga met laeng ni Onyok: saanda kano a nammigat ta awan ti apuyen ni nanangna!
Kalpasan maysa a lawas, nangrugin nga absent ni Onyok. Masakit kano.
Dinan malagip no mano nga aldaw kalpasanna, natay kanon ni Onyok!
Kalpasan ti klase, nagtarusda iti balayda Onyok, kaduana ti dua a kaklasena a lallaki. Kasla saanna a mapilit ti riknana a talaga a natayen, su a kayatna a paneknekan. Iti panunotna: ipatay ngata ti bisin wenno nabuttawan ti bitukana ta awanen ti gilingenna? Kasta ngamin ti mangmangegna a pagsasaritaanda no kua, marunot kano ti lasag ti bituka, no awan ti madadaan a gilingenna.
Nadanonda dagiti lallakay a mangsangsangal iti tinablonda a kayo a para iti lungon. Kasla awan ti nakakita iti sasangpetda. Makumikumda a mangsirig-sirig ken mangyamba-amba ti panagsasaip dagiti naputedputed a tabla.
Simmiripda iti uneg ti bassit a kalapaw. Nakamassayag ni Onyok iti datar! Naarpawan iti nadulpet nga ules ti kagudua ti bagina. Nakadalukappit ni nanangna a Marta iti abayna, kasla kayatna koma pay ti agsangit ngem awan ngatan ti tumrem a luana. Pasarayna isiplad ti iggemna a diken iti batog ti bangkay tapno bugawenna dagiti agdisso a ngilaw.
Idi pay laeng a nakakita ni Mang Kardo iti simumulagat a natay! Adun dagiti nakitkitana a natay a kaarrubada ngem nakakidemda. Ken saan aya a ti natay ket nakakidem ta nagsat ngaruden ti angesna! Ngem apay ni Onyok ta nakamulagat?
Natarusanna met laeng idi agbayag ti kunkunada: “habang buhay ka pa, kainin mo na ang gusto mo para hindi ka mamatay na nakadilat ang mata!”
****
Inyakarda ti pagsasanguanda a lamisaan iti malinongan iti mangga ta naamitan idan ti bumarbara nga init. Adda nangpidut iti puted a tabla ket intingalna met laeng iti sirok ti maysa a saka ti lamisaan tapno saan nga agluggaluggad.
Bumarbara met ti anag ti Ginebra! Maymaysan ti ummong ta timmiponen dagitay agpekpekkel iti manok. Kasla kolor ti agkamata dagiti matadan. Kada maawangan a botelia, adda latta kallukat a maisukat. Aglalaaok met latta ti mapanpanunotda a sungbat ti mangpaspasel kaniada.
“Baka nangabak iti  “big time” a sugal ni Panggalog.”
“Pangalaam koma ti bigtaym kadagiti kanto-kanto a sugal idiay Manila pari. Mangabakka man, baria-baria laeng. Ti la makastrek kadagitay sugalan a bigtaym, dagitay met la bigtaym. Kas koma no alipureska ni gobernador, kabigka ni komisioner wenno ni gobernador mismo. Dagitay la espoting ti makastrek sadiay!”
“Kunakto pay, nagJapayuki!”
“Dakay’ met, saan pay nga uso ti diadiapayuki idi, sinno met ti agJapan a nasurok a kuarentay singkonan?”
“Amangan ket no nagpa Vicky Belo!”
“Uy, artista la ti mapmapan agpadpadoktor Belo ken dida kad met makita diay birt sertipikitna.”
“Naglaka a pabaliwan no kayat, no saan di gumatangka, nagadu kano ti magatang kadagiti lansangan idiay Manila!”
Apagisu a dimteng ni Manang Iska, sagatan ti damag iti Barangay Napanawan. Adda gatangenna iti tianggi. Maluklukbaan ken agsalsalagasag ti saanen a mailasin a dati a kolor ti dasterna. Ubbana ti saan pay a napusot a tagibina ken ip-ipusen dagiti matukadtukad nga agadi. Pasarayna tippayen ti ima ti ubbana a mangitakaw-takaw ti panangkautna iti yudyud a susona. Iti purokda, awan ti damag a makalusot iti lapayagna.
“Ka Iska, nia nay ti “huling balita”? Tonano kan’ a sumangpet ni Ka Marta?”
“Umayda kan’ no bigat ditoy! Agtarusda ken ni kapitlona nga Ansiang. Idi kano pay la gayam napan a lawas nga addadat’ Batac! Diayda a nagtarus!”
“Batac! Apay a nagtarusda idiay ket awan met kabagianna  a taga Batac?”
Nakarkaro man ketdin ti siddaawda. Kasla pay nakissayan ti kugtar ti Ginebra iti nangegda.
“Balo kano gayamen!” intuloy ni Ka Iska. “Duduada kanon nga agbibiag ken ti balasangna, no malagipyo daydi anakna a babai nga adi daydi natay.”
“Agpayso kano nga umay agbangon iti balayna?”
“Kasta man ti kunada. Inton bigat, kaduadanto sa pay ketdin ti maestro karpintero, tapno makitana ti lugar a pagipatakderanda.”
“Ammokon no kasano a nagkakuarta!” inkatek ni Mang Kardo a kaslan kalabbasit ti sabong ti arbor ti rupana. “Panagkunak inlako daydi lakayna ti “kidney” na! Uso ket kano dayta idiay Manila. Adu  dagiti aggatang a taga abroad. Dakkel kano ti bayadna, siempre doliar pay. Tayms pipti kunam man!”
“Wenno taga Yuropa kunam ketdi pari, dakdakkel man sukatnan!”
“Wen siguro nia…sa malaksid ti bayad ti kidney, amangan ket no adda pay naawatda a sabali a “pabuya”. Baknang dagita, galante no tumira.”
“Ngem natay met pari, kitaenyo ket balo kanon!”
“Su ngarud nga idi natay, nanayonan man ti kuartanan. Ammoyo lang no inlako ni Ka Marta daydi bangkay ni Panggalog a partien dagiti agad-adal iti medisina.”
“Hal-at, talekna pay!”
“Suerti ni Ka Marta, malas ni Panggalog kunam pari.”
“Ta man ti kunak, uray sangatarayan sangaapuyan, basta addatay’ pay la a manglidok-lidok, awan danag kunayo man pari.”
Naituloy ti panagrikus ti baso. Saan latta a kinullaapan ti anag ti in-inumenda dagiti nakullaapan nga utekda a mangpanpanunot ti sungbat ti nagbalin a burburtia kaniada.
II
Nagtalinaed a puris iti kaunggan ni Ka Marta ti lagip dagiti maudi a pasamak iti biagda a sangapamilia iti Barangay Napanawan. Nabayagen daydi a langeb ngem saan a pulos napunaw ti lidem dagidi a kanito. Agpapan kadagitoy adda latta nga agbibitin daydi a panes iti lagipna.
Nasapa a naulila. Agtawen laeng iti sangapulo ket tallo idi naaksidenta iti pampasahero a dyip a nagluganan dagiti dadakkelna idi napanda naglako iti burias idiay Vigan. Innala ti ikitna ngem idi malpas iti haiskul, sinublat ti maysa nga ikitna nga aggigian idiay Manila ta saannan a kabaelan a pagtuloyen ta adu met ti annakna.
Nagbalin a katulonganda iti balay. Iti rabii, simrek a nagbasa, isu ti nakaam-ammuanna ken ni Iking nga asawana.
Ti dakesna, naawanan iti trabaho daydi asawa ti ikitna ket saandan a kabaelan a tulongan iti panagbasana. Kapilitan a nagsardeng. Agingga a nagalla-allada ta mapagtaltalawda kadagiti masapulanda a pagiananda. Adda man masarakan daydi ulitegna a trabaho, saan a permanente.
Idi nakalpas ni Iking, nakasapul iti trabaho. Nagasawada. Nupay saan a nasaliwanwan a panagbiag, naitulod met ti sapul ni lakayna ti panagdakkel dagiti dua nga annakda agingga idi maysa kadagiti pinullo a nagserra a kompania ti pagserserkanna. Krisis kano ti ekonomia. Adu a trabaho ti inaplayanna ngem puro a “no vacancy” ti sungbat ken naipasabat kaniana.
Dimmakkel ni Iking iti siudad ngem isu ti nagpilit idi dandanin maibus ti separation pay a naawatna idi awan latta ti masarakanna a trabaho.
“No adda probinsiak, idiayka koma nga awisen,” kinunana. “Tangay kunam nga adda natawidmo a daga idiay lugaryo a mabalin a pagpatakderanta iti kalapaw, idiay tay laengen. Uray kaskasano saantay a gatangen ti nateng, no adda la ketdi pagmulaan. Nasalsalun-at pay siguro a pagindegan dagiti ubbing. Maruamdanto ken masursurokto met ngata ti agtrabaho iti talon.”
Ngem no dadduma agkibaltang latta dagiti kalkulasion iti biag. Dagiti ad-adda a namnamaem a mapasamak, lallalo nga umadayo ti pannakapasamakda!
Agpayso nga abunaw dagiti nateng ngem kasapulan met ti bagas nga apuyen ken saan gayam a kaskasano ken asi-asi ti mangiruam iti panagtrabaho iti talon, aglalo no awan a pulos ti padasmo.
Ken no padasem a tingitingen a pagkir-ingen dagiti bimmato a kadaanan a pammati dagiti baro a kapinnulapolmo, babaen kadagiti naadalmo iti libro, no dadduma, sika ti agbalin a nakakatkatawa, ibagada pay a bolastogka!
Agingga a dimteng ti tiempo nga awan a pulos nabati a tinukel a bagas iti pagbagasanda. Saan a naminpinsan a nagbalin a pammigat ti pangaldaw.
Isu met a madayagnos iti leukemia daydi Onyok nga anakda! Nagraragat a problema. Kasla dakkel nga aluyo nga awan a pulos ti panglangoyan ti dimteng iti biagda.
Nagsublida iti siudad a sangkapirgis laengen a nangisit a lupot ti nagbalin a pakalaglagipanda kadaydi Onyok.
Kunam la no nangwada ti langit ti lubongda idi makastrek manen ni Iking iti trabaho. Nangawat met ni Ka Marta iti labaanna. Maysa kadagiti ilablabaanna ni Mr. Pascua, maysa a propesor iti nalatak a kolehio publiko. Lumakayen ngem baro pay.
Naannayas koman ti taray ti biagda ngem kasla la ketdin umip-ipus latta ti mangirurumen a gasat! Maysa a rabii, nagovertime ni Iking, nahold- up idi agawid. Imbag koma no kuarta laeng ti innalada, inuyosda pay ti biagna!
Daydin ti kasla panagtangngep ti lubong ni Ka Marta. Nalagipna pay ketdin a damagen iti Namarsua no ania ti basolna ta apay a naikari la unayen nga agsagrap kadagiti agsasaruno a didigra. Agtawen laeng iti sangapulo ket innem ni Irma a balasangna. Kasano pay ti biagda? Dagiti arapaapda nga agassawa; ti plano ti anakda nga agtuloy nga agbasa iti kolehio, numuna ta natadem pay met ngarud ti utekna!
Naammuan ti ilablabaanna a propesor ti napasamak. Binalakadanna ida no ania ti aramidenda tapno padasen ni Irma ti ageksamen para iti scholarship. Timmulong pay a nagisubmite kadagiti papeles a kasapulan.
Napasingkedan ti kinasaririt ti anakna, naawat nga eskolar ti gobierno.
Nupay saanen a kas iti dati ti taray ti biagda kalpasan a napukawda ni Iking, intultuloy latta ni Ka Marta ti naglablaba. Adu a rigat ngem napagsisilpo ketdi ti nateggedanna ti angesda nga agina agingga a nakalpas ni Irma iti kursona. Ket idi nageksamen iti board maysa kadagiti nakagun-od iti kangatuan!
III
Kalamlamuyotan ti apros ti apagtangkayag nga init iti tuktok ti Bantay Kadanglaan kabigatanna idi sumungad ti Toyota Tamaraw a nagluganan da Ka Marta ken Irma ken dua a lallaki.Kaiwakwakdar dagiti tao dagiti pastorda a nuang, baka ken kalding. Naulimek pay laeng dagiti kammurmurayna bilang a darada ngem kunam la no nabugtakda nga anay, no kasdiay a maburak ti bunton a balayda,  idi napasungadanda a da gayam Ka Marta ti nakalugan.
Agpayso a no ar-arigen, ad-adu dagiti napait a pasamak iti biagna iti daytoy a disso ngem ken ni Ka Marta,  sabali latta ti lugar a nagtaudan ken pannakakita manen iti disso a nakayanakanna. Nadlawna a kasla nakatakatan dagiti saem a naipenpen iti barukongna.
Pinalabsanna a minira dagiti nalabsanda a tao a naiturong ti panagkitada kaniada a sangsangpet. Manmano ti mailasinna.
Sabagay kasta met isuna, dakkel ti nagbaliwan ti langana kalpasan ti dandanin agtallopulo a tawen. Saanen a kas paragsitna nga agipasiar kadagiti angkatna a tagilako idiay poblasion. Saanen a kas ti andurna idi a mangsirok ti kuminnit a darang ti init a  mangyunor iti susuonna a labba a napno iti nadumaduma a tagilako ken sabali pay ti bitbitna a bay-on. Nupay adda pay laeng dagiti tugot ti saan a kadawyan a kinapintas iti rupana, iti tawenna a singkuenta y otso, nakapagtalinaeden dagiti dadduma a sustansia a saan a kasapulan ti bagina iti sirok ti timidna ken iti pus-ong ken padingpadingna. No saanna a tinaen ti buokna, dandanin ingudua dagiti puraw. Madlaw ketdi a saan a naluto iti kainaran ti kudilna, abusman pay ket ta dati a nabusnag isuna. Bagayna la unay ti suotna a khaki a shorts ken sabongsabongan iti kolor derosas a polona.
Dupudop dagiti tao iti marailet a paraangan da Ka Ansiang. Adda dagiti talaga a mailiw manen a makakita iti sangsangpet; usioso dagiti dadduma ken kayatda a makita no siasino a talaga ni Ka Marta a pagsasaritaanda. Ngem kada Mang Kardo, tapno mapaneknekanda ti saan a nakappapati a simmayaaten ti biagna.
Adu a kinnablaaw. Nupay kasla laeng mapukpukawen a tagainep ken ni Irma ti nagan ni Ka Ansiang ken dagiti dadduma a kabagianda, awan ketdi ti alumiimna a naki-inniliw. Ken nadlawda a dagiti tignayna, kasla saan a dimmakkel iti siudad! Saan a kas kadagiti dadduma a saan a naruam iti talon, madlaw ti mikki dagiti baddekda a mangiparipirip a saanda a taga away. Ngem apay ta ti anak ni Ka Marta ket kasla tignay ti adda padasna iti talon?
No kitkitaem saanmo a mapagkamalian nga aggamgamulo iti daga. Ta malaksid ti tinawidna a langa ni nanangna ken takder daydi natayag ken mestiso nga amana, madlaw latta kadagiti ling-i ken takderna nga adda ik-ikutanna a naisangsangayan a talugading a saan a para kadagiti trabaho iti away.
Kadawyan ti panagkawwesna, kolor gatas a bermuda shorts ken maris daga a GAP t-shirt, apagdillaw ti polbos iti rupana, awan ti lipstik ken saan a nakoloran dagiti kukona. Paset ti napisang a karton ti us-usarenna a pasarayna ipal-id iti bagina.
Nagpaala iti merienda dagiti agina. Saanda pay a nalpas a nangan idi untonanda latta no talaga nga agkakarrubadanto manen.
“Wen ket sapay koma ta pakikitkitayo sagpaminsan ni nanang ta amangan no iti laeng Sabado ken Domingoakto a makaawid,” ni Irma ti simmungbat a nakatugaw iti abay ti inana.
“Agupaak laengen iti kuarto idiay Batac tapno asidegak kenka, kunak ngarud ngem madi met,” intaliaw ti ina ken ni Irma sana imparabaw ti imana iti luppo daytoy. “Su a no ditoyak met la nga agyan, agpatakderta ngarud iti pagtaraknan iti manok ken baboy tapno saanak a masikuran, ta uray ket adda met alaenmi a para pakan.”
“Payya Ka Marta, saankayto nga agkabbalay ken ni Irma?” adda nagdamag.
“Saan ta adda ited ti gobierno a paggiananna. Diak gayam naibaga kadakayo a dati nga idiay Los Banos ti trabahona ngem innalada dita MMSU a nangsukat iti maysa a dekano a nagretiro. Su nga ipilitna latta nga ipatakderannak iti balay ditoy.
“Uray sula ti maipaayko a nam-ay kaniana kunak man ngem kayatna met ti agtaraken iti manok ken baboy,” intuloy ni Irma. “Ammoyo la koma no kasano ti rigat ni nanang idi ageskuelaak pay, aglalo idi kapatpatay daydi tatang. Adu nga anus.”
“Naipatpatang met la unay ta ton umay a tawen, sumaruno kano met a mayalis ditoy Ilocos tay nobiona nga engineer nga sunto kan ti panagsimpada,” insengngat ti ina.
“Ni nanang met di pay napasamak, inun-unnaanyon,” inyisem ti balasang. “Amangan no maatalan.”
“Adda kaniana no kayatna ti maawanan, kasla diak ammo ti rigat a nagpasaranna,” inkatawa ti baket. Pati dagiti tao napaisem ken saanda a maisina ti panagkitada kadagiti agina. Makaay-ayo ngamin ti naisangsangayan a kinasinged ti maysa nga ina ken anak nga ipakpakitada.
Saan a nagbayag, nagin-inayad a nagtalaw ti grupo da Mang Kardo. Awan sintimek kaniada. Kasla adda naimatanganda a nangriing iti nabayagen a matmaturog a nakemda.
“Sabali la gayam no nakapagadak to tao kakadua, kitaenyo, sinno ti makaibaga a lumung-aw ni Ka Marta?” kinuna ni Mang Kardo.
“Agpayso ta kunam pari. Ti adal tawingennaka iti rigat a nakaikursongam!”
“Dakkel a payak a mabalin nga isu ti mangiyampayag kenka iti narabraber a karuotan, kunam ketdi a pari,” innayon ti maysa.
“Rebbengna laeng, no mabalin idurontay met dagiti annaktayo nga agadal, uray ket saan pay met a naladaw, ammotay’ laeng no addanto met gasatda a kas ken ni Irma ni Ka Marta,” kinuna manen ni Mang Kardo.
“Ken no saanda man a maragpat ti kas iti anak ni Ka Marta pari, no makaadalda, saandanto a kas kadatao a lumumlumlom lattan ditoy Napanawan!” ****

AYAT ITI PANAWEN TI SWINE FLU
Federico T. Ilac, Jr.

Orihinal a muniskrito…Naipablaak iti Bannawag,   Septiembre 2009

Napintas koma  nga inspirasion ni Fidel bayat panangistimarna kadagiti tarakenna a baboy  ken  manok iti dayta a bigatl ta napalikudanna manen ni Cheryl, ti balasang a maestra a taga Calingayan, mangisursuro idiay ili iti haiskul. Nabati iti panunotna dagiti naisem ken natarnaw a panagmatmatana ken ti nasippukel a pammagina. Iti panangisurotna ti panagkitana iti naglugananna a traysikel,  kasla naisaplid iti rupana ti nalamiis a saan pay unay namagaan a buok ti kaddigos a balasang ken nagkarayam a nagpauneg iti abut ti agongna ti banglo ti pinaggulgolna a shampoo.
Anag-anagenna  no dadduma,  no ania a talaga ti marikriknana, panagayat kad’ ngata wenno nakayawan laeng iti naamo a panagruprupana ta nagbalinen a di maidisso a galad dagiti matana ti mangitulnog iti ubing a maestra agingga a mailinged ti naglugananna iti pagsikkuan.
Naun-uneg ti Calingayan  ngem ti barangayda a Nagbaluartian isu a kada bigat ken malem, dina mapupuotan ti mangpasungad iti traysikel a mangitultulod kaniana. Maigidiatna pay ketdin ti banurbor ti lugan,  no asidegen, pamrayanna ti mapan iti asideg ti barangay road, ti la adda a makuditkuditna tapno saan laeng a nalatak a gaggagaraenna ti mangtaldiap iti balasang. Imbag ta no ar-arigen, nakagaw-at ti inaladanda iti kalsada, su a di unay madlaw ti nalaus a pannakakayawna.
No ut-utobenna, tagialasenna pay ketdin ti aramidna ta kasla la tay agpupudot a bula. Saan met ket  koma a di maitutop isuna ta nakalpas met iti karera ngem ti panakkelen a giddiatda iti tawen ti maysa a mangigawgawid kaniana nga umasideg. Kalleppasna laeng iti kolehio, adu ti makaammo a malaksid ti pintasna adda pay inalatna, su a nakastrek a dagus a mangisuro, yanta isuna, dimmuyawen ti nakabitin a diplomana iti didingda.
Ngem naminpinsan a napukaw ti langa ti balasang iti utekna apaman a nakastrek iti kamarin nga ayan dagiti tarakenna a baboy, nabigla a nakakita kadagiti sangapulo a lilitsonen a patanorna  iti naggaabay a kulongan. Nakakul-obda!
Idi malem, nadlawna a saanda  unay nasaramolio. Dati,  apagkitada pay la kaniana iti ruangan a nakabitbit iti gantong a naglaon iti pagpakan, saanen a maungpot ti ngarukngokda, banang-esda a banang-es nga uray la a maidaldalayday dagiti katayda iti rehas ti pupukan. Ti rurodna a makakitkita no dadduma,  pasarayna bugkawan dagitoy a kasla ketdin adda nakemda.
Su a  nagtext message  ken ni Bobby,  ti gayyemna a nakalpas iti animal husbandry nga ahente iti kanen ti dinguen ken isu payen ti pangang-angkatanna iti pagpakpakanna.
“Yakrmo amn takong me punta bgat, bsta knnanda naited feeds no wori,” insungbatna iti textna a nakaawanan iti danagna.
‘Su a rabiin idi aginana. Uppat dagiti pangganakan nga inyakarna a nabiit pay a naganak. Imbag ta nawada ti kamarin ni tatangna iti ungto ti panglawaen a solarda. No koma no panawen ti panaggagabut iti lasona ken bawang, dayta ketdin a problema no dinnodtoy ti pagipaknianna. Di pay umanay no kua ti kamarin a pagiyaplagan ti lakay kadagiti payangyanganna nga inapitna.
Idi nalpasna a nayakar dagiti tagibian, inan-anusanna pay a pinasuso dagiti dua a burias, sangapulo ket innem ngamin ti anak ti maysa kadagiti takong, katorse laeng ti susona isu nga awan mabagi a mungay dagiti dua. Sipud pay nayanakda, bayat panagpaspasuso ti takong kadagiti sangapulo ket uppat a burias, igidgiddanna met ti mangpakpakunot iti mamador kadagiti dua a  puon ket ngarud ti pangrabrabakan kaniana ni Bobby.
“La ta ton madanonan ti husto a panagpasusom, ekspertokanton,” inyalak-akna idi naminsan. “Payya ngamin gyem, tonanonto pay, mano kadin ti surok ta ibbong a sinaklot ti kulot?” No mano a tawen ti surok ti 30 a tawenna ti kayatna a sawen.
“Dika man, tallo lang a panagmamarasaba ti baetta, kasla la ket nalakayanak unayen,” insungbatna. Nasingedda nga aggayyem. Sakbay a nagturpos ni Bobby idiay Mariano Marcos State University, nagkakaseraanda idiay Batac. Sumrek met idin iti college of agriculture.
Ti agpayso,  ni Bobby ti nangbuniag kaniana kadagiti “simpleng kalokohan”. Panagsimsim iti naingel ken no kasano iti “suabe” a yaasideg iti tsiks. Adda met dagiti gundaway a nayusarna dagiti nasursurona ken ni Bobby ngem no dadduma, masmasdaaw ta nagbalin a dagmel  ken ni Cheryl a maestra.
Dinardarasna nga imbag-ot ti switch ti electric pump. Nagtaray a nanggammat iti ungto ti hose a dagus a nagkulibagtong iti panagpussuakna iti danum. Pinalayasanna dagiti rugit kadagiti kulongan. Madlaw a talaga nga awan ti ganaygay dagiti baboy ta masadsadutda a timmakder. Idi nadalusan ni Fidel amin a pupukan, nagturong iti pagiduldulinanna iti pagpakan.
Inkiraosna ti pagsukat iti feeds iti bitbitna a gantong. Kinargaanna ti panganan iti dumna ti serkan. Inangot laeng ti baboy ti naited kaniana sa nagsubli a nagidda.
Insublatna a kinargaan ti sumaruno. Saan a timmakder ti baboy iti nagiddaanna. Timmangad laeng iti apagbiit. Uray no baboy kunam ngem madlaw a naliday dagiti matana.
Nagtarus iti maikatlo. Nakatakder daytoy. Nagngarukngok idi makaasideg ni Fidel. Pinattoganna ti pangananna. Nagin-inayad nga immasideg. Inangotna ti naited a pagpakan. Nakusim a nangdilpat, saannan a pinidua.
Kasta manen dagiti sumaruno. Dida pay tinaliaw ti naited kaniada a kanenda. Pinadasna a bugtaken dagitoy ngem kasla awan ti nangegda.
Indissona ti iggemna a gantong. Minatmatanna manen dagiti tarakenna ngem awan kadagitoy ti panunotna. Madudua no ania ti aramidenna. Damo a  nakastrek ti sakit iti baboyanna. Ania ngata ti gapuna? Nabakunaanda met. No kinadalus, awan ti makunamon ta pamitluenna pay a dalusan dagiti kulongan. Mapnekda met iti taraon, isu a kadagiti aggatgatang iti baboy a sukina, dagiti tarakenna ti umuna a gatangenda no madanon ti husto a timbangda ta nabengbengbeng kano laeng ti panaglaslasagda.
Kanikatlo ita a tawen manipud inrugina ti nagpatanor iti baboy ken manok a para parti ken agit-itlog. Daytoy ti pakakitkitaanna iti uppat a tawen a panagkubukobna idiay desierto ti Kuwait. No isu ti mangsarita: pannanganna iti tapok no panawen ti sandstorm; no kalgaw, pannakapadasna a makirog iti sirok ti kanayon nga agpungpungtot nga init ken no met tiempo ti lam-ek, awan kayarigna dagiti nasalemsem a parbangon ti Ilocos, uray iti Enero a makuna a kalamiisna.
Idi nakaturpos iti agrikultura ken nakastrek nga empleado iti farm chemicals idiay Manila, panggepna idin nga anusan ti trabahona uray no saan unay makuna a nalabon ti nangrugianna a sueldo ta ammona nga adda gundawayna a ngumato,  dakkel ti korporasion.
Ngem nagbaliw dagiti planona,  idi adda  Arabo nga immay aginterbiu iti aplikante para iti Kuwait, Ministry of Agriculture. Iti pay pasdek nga asideg iti opisinada ti nakaangayan ti interbiu.
Aleng-aleng kaniana idi damo ta kasla ang-angaw ti pannakasapulda iti   eksperto ti talon idiay desierto ngem nagserioso idi pinadasna ti napan dimmatag ken napagsubli kalpasan ti umuna a pannakisarita ti gangannaet kaniana. Aglalo ket ngarud idi mapasingkedan a maysa isuna kadagiti napili, no awatenna ti trabaho, alaenda nga awan ti gastosna.
Ad-adda manen ti panangdayawna iti kabaelan ti bassit a nasion a pagtrabahuanna idi nakadanonen. Ta uray gayam no iti tengnga ti kadaratan, adda la ketdi mabalinmo, kabaelam a pagbalinen a mabalin a mulaan. Ti pagsibugda, naikkat ti asinna a danum baybay!
Ngem awan ti katatalgedan a rikna a kas ti agindeg iti bukod a daga. Ken ditoy a nadlawna ti rigat ti makitrabaho kadagiti gangannaet. Saandaka unay itatao, adayo a nababbaba ti kaipasangam a kas parsua kaniada, kurangna laengen a makuna nga adipendaka.
Apagbiit a napukawna dagiti naunnodna a busnag iti manmano a pannakabilagna iti panagtrabahona  idiay Manila idi naipasungalngal iti desierto. Agpayso a saan a mismo nga isu ti aggamulo iti pagmulaan, ta nadutokan a mangimaton iti maysa a departamento ngem kasapulan a mapan iti tay-ak,  kas paset ti trabahona.
No agbakasion idi, manipud Manila, sangkaibaga ni Bobby a saanen a madlaw a naggapu iti talon. Nanayonan ti piskel daydi kullapit a bagina a lima a kadapan ken walo a pulgada. Timminder ti takderna ken immirteng ken bimmaked dagiti takiag ken luppo ken gurongna iti assideg a panagdyagingna iti Quezon Memorial Center.
“Nakamanokan yo?” dinamag ni Bobby naminsan.
Naggiddan nga immisem dagiti bibigna ken dagiti nauneg a matana sana inammusay ti pangraberen ken nadeppes nga imingna,  dina pay la kiskiskisan ti rupana idi.
“Kasla dika agbagi iti kasta  yo,” inulit manen ti gayyemna. Naggarakgak laeng sana intangad ti bote ti nalamiis a serbesa.
Kinaagpaysona, assideg ti iruruarda ken ni Mercy, sekretaria iti sabali a benneg iti isu met la a kompania ngem ammona nga awan kaniana ti sapsapulen ti pusona. Kasta met ken ni Mercy, kasla nagbalin laeng a pinangsulnitna isuna kadagiti panagmaymaysana.
****
Saan a nagawid idi nairingpasna ti dua a tawen a kontrata, inrasonna nga awan met la ti sangpetanna, malaksid dagiti dadakkelna. Apaglikudna laeng  idi no ar-arigen, nadamagna laengen iti maysa a gayyemna iti dati a trabahona,  ni Mercy ket  addan sabali a kabinbinnalud dagiti takiagna!
Makuna a naanus met ti kinataona ngem idi nakauppat a tawen, nagpatingga ti andurna. Saanen a nagpirma iti kontrata. Inrugina a dagus ti nagtaraken iti baboy ken manok, pangur-urayanna ti pannakasapulna manen iti trabaho.
Umisu ti napasublina iti kantidad nga imbautna. Nanayunanna ti urnongna ken idi agbayag, malaksid nga awan ti masapulanna a serkan, naduktalanna nga uray basbassit nga amang ti masapulanna iti panagtaraken iti dinguen, nataltalinaay ti panunotna ngem iti adda idiay adayo a desierto. Ken awan pay ti amona! Su a daydi  kamarin a pagtaraknan iti manok, nanayunan pay ti maysa kalpasan makatawen.
Nagwingiwing sa nagsakuntip a kimmita manen kadagiti baboy. Panakkelenen ti nagastosna kadagitoy! No nay ngata ikamakamna a partien? Ngem dagus nga inalidukdok ta dina la ketdi maaklon ti agsida iti matawtawag a “double dead.” Ken lallalo manen a perdision no dagiti agsida ti agsakit.
Kimmugtar iti panunotna tay agraraira a “swine flu” nga isu kan’ ti namunganayan ti H1N1 virus a pagbutbutngan ita nga agdama. Idi la naminsan nga aldaw nga immay naglektiur dagiti taga departamento iti sanidad nga agridam koma amin a tao kadagiti simtomas daytoy a sakit ta nakadanon kanon ditoy Ilocos. Addan sumagmamano a naapektaran! Itay napan a lawas, maysa nga eskuela ti nangsuspende iti klase ta maysa nga estudiante ti nagsagaba, mabutengda amangan no maakaran dagiti dadduma, napardas pay met ngarud panagwarasna.
Wenno daytoy kad’ ngatan tay kunkunada a karma a pagbayadna iti saanna nga inggaggagara nga utangna? Nga inggana kadagitoy,  saysayangenna no malagipna ta malaksid ti assideg a panangburburibor iti konsensiana, napukawna pay ti gundaway a lallalo koma a maam-ammona ken makisinninged  ni Sol, ti balasang a nars a nakalugananna iti eroplano idi agawid manipud Kuwait.
Nagabay ti nagtugawanda iti waiting lounge bayat panagur-urayda ti panagpastrekda iti eroplano. Idi pay la madama iti ckeck in ti bagahe nga ammona nga agpadada a taga Ilocos ta nakitana ti nakasurat iti sikigan ti maletana: Consuelo Tipon,  Magsingal, Ilocos Sur.
Nupay nadipalarna nga awan ti kaduana, dinamagna latta no addan nakatugaw iti bakante nga abayna.
“Awan sa met,” insungbatna iti tagalog, kasla saan a naapektaran ti pannakasinga ti kinaulimekna. Imbaw-ingna ti imatangna kaniana iti apagapaman. Sana met la insubli ti panagkitana iti atiddog a runway.
Nagin-inayad a nagtugaw ni Fidel. Indissona ti bitbitna a bag iti baet dagiti sakana.
“Didanto pay la ngamin agpastrek, tapno makainana koma bassit datao, numona ta napaut ti biahe,” tinagalogna met ken pinangtingitinganna no mayat a makisao.
“Wen ngarud,” insungbatna.
“Aglalo kaniak, makasangpetak Manila, walo nga oras manen biahek nga agpa-Ilocos,” inrantana a kinuna tapno ipakaammona nga agpadada nga Ilocano.
“Ha, Ilocanoka met?” lallalo ket nga immisem dagiti panakkelen a matana iti naingpis ken panimbukelen a rupana. Maibagay la unay iti kinakayumanggina.
“Wen… Sinait, dakayo?” nagindadamag nupay ammona a dua laeng nga ili ti baetda.
“Magsingal,” insungbatna.
“Agkarrubata gayam!”
Paspasarak laeng a panagsinnarak ngem kadawyan kadagiti adda iti adayo,  no ammom nga agginnaw-at ti lugaryo, kasla nalaklaka pay a mawaknitan ti beddengyo. Aglalo la ngaruden no rugianyo ti agpinnadamag kadagiti paspasamak iti bukodyo a nagtaudan, ti saritaan, agbalin a nasaysayud pay.
Kasapulan la unay ni Fidel idi ti pangibinglayanna ti uppat a tawen a panaganusna. Napatanganna ni Sol ta uray no makuna a kaam-ammoda, naanus a dumngeg ken maawatanna ta saan a gangannaet kaniana ti biag ti makitengtegged iti adayo.
Kasla naipatpatang ta uray gayam isu saanen nga agsubli. Kellaat a nagsakit ti amada, kappanaw ti in-inaudi a kabsatna a nagpaAmerica, addan edad ni nanangda. Keddengna nga isu a mismo ti mapan mangistimar ti nagannak kaniana.
Naitantan ti luas ti eroplano idi nakadanonda idiay Bangkok. Adda kano partena a rebbengna a matarimaan. Inawisna a mapanda mangan.
Awaten dagiti pagtagilakuan a pagbayad iti doliar ngem supliandaka iti baht,  ti kuarta ti pagilian. Intukon ni Fidel nga isu ti agbayad ti kinnanda. Nagkedked ni Sol ngem inkalinteganna a dinanton masapul ti baht a suplina.
Nabiit a nagpinnasig ti panagsarsaritada, aglalao idi malagip ni Fidel ti dati a kaklasena a taga Magsingal a naipatang nga am-ammo met ni Sol. Nagpagnapagnada kadagiti “duty free shops” kalpasanna. Nailiwan ni Fidel aglalo ket manmano a rummuar iti paggatangan idi adda pay laeng idiay Kuwait. Adayo ti housing a naited kaniada kadagiti shopping centers, awan kabukbukodanna a lugan. No kayatna idi ti rummuar, masapul nga ipatangna iti eskediul ti service bus ti kompania.
Naggatangda. Idi agbayad ni Fidel,  kurang ti baht a kuartana, adda pay la nabati ni Sol iti insuklida kaniana. Nagangayanna,  ni  Sol ti nangidiaya a pautangenna ni Fidel.
“Diayton Manila,” kinuna ni Sol idi bayadan ni Fidel apaman a nakaruarda iti paggatangan. Apagisu a maiwarwaragawag iti intercom a pagsubsubliendan amin a pasahero ti eroplano a naglugananda iti waiting lounge, naiwakas kanon ti nakataktakanda.
Karibuso dagiti pasahero apaman a nakadisso ti eroplano. Kasla agpapada  a nailiwan a makabaddek manen iti lugar a napanawanna.
Nagpakni ni Fidel iti maysa a suli iti ungto ti walkway tapno pasungadanna ni Sol. Iti sabali a bangir ti eroplano ti nagtugawanna, saanda a nakapaggiddan a rimmuar.
Kakaasi a mangunna-unnat  iti tenggedna tapno mailasinna ni Sol kadagiti agruar idi inabay ti dua a nababaneg a lallaki a  nakauniporme iti militar. Inkissiim ti  maysa a masapul a sumurot a sitatallugod iti opisina. Agtungtungpalda kano laeng iti bilin kaniada!
Saan a natiped ti lamiis ti pug-aw ti aircon ti panagdarugsoy ti ling-et ni Fidel idi pagtugawenda iti sango ti lamisaan iti uneg ti kuarto ti polisia ti eropuerto. Nupay desente ti takder dagiti dua pay a soldado a nadatnganda iti opisina ken nataer ti panagruprupada, awan ti uray sangkabassit laeng nga isem a nagtaud kadagiti bibigda; natanang ti panagibbetda kadagiti balikas ngem kayatda nga ipadlaw nga awan iti bokabularioda ti sao nga asi.
Nagtugaw ti maysa iti likud ti lamisaan.  Saan a rinuk-atan dagiti addayo ti panagkirem a matana ni Fidel. Nadagsen ti panangituldok ti tammudona a nangbiag iti naiparabaw a  kompiuter. Awan palpalikus ti panangdamagna iti naganna.
“Fidel sir…Fidel Pobre,” kakaasi a nangtengngel ti panagtigerger ti bosesna.
“Passport…” intanggayana ti imana. Mangrukrukod latta dagiti matana. Awan tagari dagiti kakaduana. Nakatakder ti dua iti asideg ti ridaw, adda iti abayna ti maysa.
Uray la a makita ti panagpangato ken panagbaba dagiti abaga ni Fidel iti kadadakkel dagiti angesna idi impalawagda met laeng nga adda sapsapulenda a kanagnaganna! Ngem saan a nagpatingga dita. Agsublisubli dagiti saludsod maipanggep ti kinataona.Rinikisada pay dagiti maletana.
Naladawen idi mapalubosan. Nakapanaw aminen a nakalugananna. Nalagipna ti utangna ken ni Sol. Saannan a nabayadan. Dina pay met ngarud nadamag no dinno ti ayan ti balayda idiay Magsingal. Ken ania ngatan ti nangipagarupanna kaniana? Tay kunadan iti tagalog: mandedenggoy!
Saan laeng a nataktak ti orasna. Kabigatanna, naglatak pay iti apagbiit ta naiperiodiko ti napasamak kaniana!
****
Nagrasaras ti panagkuyas ti pilid ti napardas a motorsiklo ni Bobby iti panangiprenona. Arintarayen a napan iti ayan ni Fidel a mangsipsiput kadagiti agmamayo a baboy.
“Bro…kumusta dagiti baboymo?” dinamagna nupay ammonan ti sungbatna iti langa ti gayyemna.
“Dansa tamada bro..dida kayat mangan…” naliday ti timekna a simmungbat.
“Dagitay nay takong, nayakarmo?” simmirip iti ubong dagiti pangganakan.
“Wen…dadat diay…” imbaw-ingna ti ulona iti direksion ti kamarin iti ungto ti solar.
“Dakes a damag bro…dagitay baboy ti A and F Farms dita Pacis…kinse a paparatoken, dedo!”
“Wan ngatat’ remediodan?”
“Sori bro… tapno malapdan panagwarasna bareng makalasat dagiti takong, no dakes la ti gasatda…masapul a maikalida.”
Simrekda iti kamarin. Tallo dagiti saanen a makatakder. Saanda payen nga ikaskaso ti pannakabugtakda.
“Di met la ngata daytoy tay swine flu? Amangan ketdi no datao ti kaptan iti H1N1…” madandanagan ni Fidel.
“Saan met siguro…ta di met maala ti H1N1 kadagiti baboy…tao ken tao ti panaginnakar dayta,” impasingked ni Bobby.
“Narigaten yo…sisyaat la mayala dagiti baboy ngem datao…” nagisem met la ni Fidel.
“Lalo ket dita pay unay napadasan nagendioy…imbag kaniak ta adda agtawid nagankon,” impasaruno ni Bobby. “Kitaem ketdi no dinnodtoy  pagkalian ta tulonganka.”
****
“Maykay’ pay agmerienda. Adda spanish bread ti Kusina a kalluto…” impukkaw ni Nana Tita. Sangsangpetna a napan nakitienda.
“Ta pay mangan bro, tano agsardeng nga agpulpulikkaaw ni nanang…mom met isunan,” imbaltog ni Fidel ti barreta
Ginaw-atna ti naisalapay a t-shirtna iti sanga ti saan pay unay nakatayag a grafted mango iti abay ti kurkurobenda. Impunasna iti rupana a nadarugsoy iti ling-et sana inyabaday iti abagana. Insublatna a rinabsut ti bado ni Bobby a naisab-it. Linudonna sana imbato iti gayyemna.
Nagtarus ni Fidel iti ayan ti gripo iti sirok ti pias iti abay ti kusinada. Pinusiposna. Pinagsinnublatna nga intaya dagiti gurongna sa dagiti sakana sana pinagrinnisiris. Insarunona a dinigos dagiti takiagna.
Nakagin-awa iti lamiis ti danum.  Pinagakubna dagiti  dakulapna sana pinagabay.  Intayana iti agar-aruyot a gripo. Indiram-osna iti rupana. Nabang-aran.
“Sarsaritaenda idiay tiendaan itay, uray dagitay baboyda dita Calingayan adu kan’ ti natay,”  linuktan ni Nana Tita ti refrigerator. Nangiruar iti nalamiis a Coke. “Ditoy kay ngamin uneg a mangan Fidel, dika la agbain ken Bobby, pay ta kaykayatyo ta ruar?”
“Naparpariir nana ken kastoy kan ti ar-arak ti naatap a balasang, bareng sumangpetto met la tay gasat ti gayyemko,” nagrungiit ni Bobby a simmungbat. Sinabatna ti baket iti ridaw. Inawatna ti nalamiis a mainum.
“Ay ina…ama, dansa met kalkalseb ta kumparim,” anak ti buniag ni Fidel ti kakaisuna nga anak ni Bobby. “Dinaka la tultuladen.”
“Ni nana met…kasla la ket..” saan a natuloy ni Fidel ti sawenna ta simngat ni Bobby.
“Amangan ton dumteng nana…dinanton ammot’ pilienna.”
“La barok sapay la koma ngem wan lat ammokon,” nagisem ti baket a nagpauneg iti balay.
“Bro…pati ni nanang iramramanmo, mom met sunan kasla makiwkiwkiwan a teksas no dayta a banag pagsasaritaan.”
“‘Ray man ketdi no siak ti addat’ sasaadenna…diak kad’ ngata madanagan. Bag  no adda kabsatmo bro, da koma sabali a pangnamnamaanda a maaddaan apo,” inkiddayna sana insaruno ti nangisubo iti spanish bread.
“Susss…” insipat ni Fidel ti dakulapna iti angin.
****
Uppat a dagus ti saanen nga umang-anges kadagiti sangapulo a naapektaran idi malpas pangaldaw. Nakaddidillaw nga awanen pangnamnamaan kadagiti dadduma. Nakakidemda a nakalug-ob. Di pay agkutkutin dagiti lapayagda. Impisokda  dagiti uppat iti nakalida a pangunegen nga abut. Ginaburanda.
“Sakbay a mapanka umasideg kadagiti takong bro, agdigoska ken agpelleska nga umuna, bareng makalasatda,” imbalakad ni Bobby. “Gawidak pay ta agsubliakto madamdama..kitaen ni esmi.”
“Bro…thank you, kasanonto nga agbayadak utangko kenka?”
“Sussss…” tinulad ni Bobby ni Fidel a nangsipat iti angin sana intalmeg ti aandaran ti motorsiklona. Siniputan ni Fidel ti gayyemna agingga iti pagsikkuan.
****
Nakauksob ni Fidel a mangpuspusitsit kadagiti naawangan a kulongan idi agsubli ni Bobby.  Nabasa ti naputotan a khaki a pantalon a suotna. Pamrayanna ngamin nga itaya ti aglingling-et a bagina iti hose ti danum a pagpaspasuyotna. Saan pay a nakalnek ti init ngem kuminnit latta ti pumigket a darangna.
Maymaysan ti nabati kadagiti sangapulo a baboy. Idi sublianda a kitaen, awanen ti angesna. Ginaburanda nga entaramente ti abut. Timmulong ni Bobby a nangituloy ti pannakadalus ti kulongan.
“Laglagipem bro, dika umas-asideg kadagiti takong no dika pay nakasukat ken nakadigos,” pinalagipan manen ni Bobby.
“Su a ni tatang pay lat’ nagpakan ken nagpasuso,” insungbatna. “Pati nagasikaso kadagiti manok ken nagakas iti itlog…narigaten.”
“Bobby…idtoykanton a mangrabii,” intamdag ni Nana Tita manipud iti kusina.
“Bumales nana..tolan maminsanen…wan kadua ni misis. Dinakan naimas nangan tay aldaw ta diak simmangpet,” agkatkatawa a simmungbat.
“Amangan ket kano no agibbong tay uk-ukupanna…” insublat ni Fidel a rinabak. Naggiddanda a naggarakgak sada pinagtinnupa dagiti gemgemda.
****
Inimas ti bagi ni  Fidel ti lamiis ti danum idi makapangrabiida. Nabayag a pinagay-ayamna ti aruyot ti shower iti lulunanna. Nadlawna a nagtalinaed iti binerras dagiti lasagna a nagmalem a nagtrabaho iti kainaran ti salibukag ti danum.
Impusotna ti bagina iti kama idi makasukat. Nagay-ayam ti panagkitana iti kisame. Nagwerret ti utekna a nangbalabala no mano ti pukawna. Nagsennaay. Limmag-anen ti barukongna ta naakseptarnan ti napasamak kadagiti tarakenna.
Saan a nakapuot ni Fidel  kadagiti taraok ti kamanokan nga agap-apon iti tsiko iti abay ti kuartona no di ket ti pannakasaligemgemna ken sakit ti ulona. Kasla adda mangkirkirkir ti karabukobna. Pinasardengna ti electric fan a nakaturong iti iddana. Simmirip iti ruar. Nariwet pay.
Linuktanna ti pagiduldulinanda iti agas. Nangiruar iti dua a Biogesic. Pinaggiddanna a tinomar. Nagsubli a nagidda. Inawidna ti ules. Binungonna ti bagina. Madlawna latta a kumutukot ti lamiis. Kasla umuneg ti lam-ek iti nagbaetan ti abagana sa agpababa iti durina. Nagkidem. Pinilitna manen ti maturog.
Nakastreken ti lawag ti init iti kuartona idi makariing nga agpaypayegpeg. Inirutanna ti nangbalkot kaniana nga ules. Nadlawna nga awan ti naitulongna. Dinapadapna ti mugingna. Nabara!
Nagin-inayad a timmakder. Naibasing. Nadlawna ti pannakaulawna ken dagsen ti ulona. Kimpet iti diding. Napan iti banio. Naimatanganna  a nalidem a kiaw ti isbona.
Nagsubli iti kama. Agtaytayyek ti bobeda iti panagkitana. Nadlawna nga imbes a limmag-an ti ulona, dimmagsen ketdi.
Ginaw-atna ti cell phone iti rabaw ti lamiseta. Nagkuridemdem a nangtext ken ni Bobby.
“Me sick no awan ppnam pls come mdmdma,” in textna.
****
Nagdardaras a rimmuar ni Nana Tita apaman a nangegna ti ungor ti motorsiklo ni Bobby. Madanagan. Pinaunegna iti balay.
“Ipandaka diay emergency kunak ngem sika met lang barok ti tuttutorenna,” kinunana. Nairuamen  dagiti tao a mangtawag iti emergency ti district hospital iti ili.
“Nat napasamakna nana?” nagdiretso iti kuarto ti gayyemna.
“Aggurigor a payegpegen. Simmimsim lat’ sabaw ta madi kan met umuneg,” simmurot ni Nana Tita iti uneg ti kuarto.
“Payen bro?”  iniggaman ni Bobby ti ima ni Fidel sana dinapadap ti mugingna. “Adda nga agpayso gurigormo.”
“Ta man diay doktor bro…draybnak,” nagtugaw iti iking ti kama. Timmakder. Nagturong iti banio. Gamden ni Bobby nga atibayen ngem imbagana a kabaelanna.
“Sanmet la ngata a tay kunkunada nga “enwan-eswan”…numona ta kasta kan ti marikriknam no kua,” madandanagan a mangsipsiput ni Nana Tita iti nairikep a ridaw ti banio.
“Saan met siguro nana, la no niat kunana, agtarustay’ lattan diay Vigan.”
“An-anusam kad’ barok ta kumparim…sika lat’ kayatna a kumuyog.”
Inyatras ni Bobby ti multicab a naiparada iti tagguab ti balay a pinagbalinda a garahe. Pinikaranna iti apagapaman. In-inayad a rimmuar ti lugan iti inaladan. Bigbigat ken agipangpangta dagiti ngumisit ken  napuskol nga ulep iti tuktok dagiti bantay iti daya ngem kumirog ti alingasaw ti daga.
Linabsanda ti Cabugao, dumna nga ili iti ilida a Sinait. Adu ti tao iti baro a tiendaan. Sa Lapog. Natalenten dagiti lugan ta adda pinagsardeng dagiti polis iti check point. Iti saan a mabayag nakadanonda iti Magsingal. Insardeng ni Bobby ti lugan iti batog ti daan a torre ta saan a makalusot, adda bus a madama nga agibabbaba iti pasahero ken adda ar-aribungbongan dagiti tao iti bangir ti kalsada.
“Ammom bro, taga ditoy di nakautangak nga ingganatta diak pay nabayadan…su siguro ti pakakarkarmaak…” siniputan ni Fidel ti napintas a pasdek ti munisipio.
“Bro…’pay nangato pay lat gurigormo, agam-ammangawkansa metten?” kinita ni Bobby ni Fidel a kasla simmaranta ta imminum manen iti dua a Biogesic sakbay a rimmuarda. Dayta ti nadlawna ti sakitna, kalpasan uppat nga oras iti yiinumna iti para gurigor, umentranto manen ti pudot iti bagina.
“Diak pay naibaga kenka, utangko pay la idi agawidak manipud Kuwait,” saanna nga insina ti panagkitana iti aglawlaw ti munisipio.
“Kasta ti utang no dadduma, ‘da mabayadan…’da utang baybay,” saanna unay inkankano ti gayyemna ta napasnek a mangsiputsiput kadagiti tao bayat panagmanehona. Kakurkuros lang tay maysa a dina pay kinita no adda lugan a dumteng wenno awan, imbag ta nasiputan ni Bobby.
Saan a singkaano, idi nalabsanda ti ili ti Santo Domingo, madamdaman San Ildefonso ken Bantay. Nagtultuloyda iti Metro Vigan Cooperative Hospital.
Imparada ni Bobby ti lugan. Pinasardengna ti makina. Luktanna koma ti ridaw iti batogna ngem saanna nga intuloy.
“Bro…kitaem!” intudona ti nakitana iti bangir a kalsada. Ni Cheryl, ti ubing a maestra a kursonada ni Fidel. Adda kataebna a lalaki a kakibkibinna!  “Pagarupko no awan pay nakasilo…naunnaanda man taga Sinaiten, yo…”  Nagsanamtek.
Siniputan ni Fidel ti intudo ni Bobby. Agpayso! Nairut ti panagbinnalud dagiti takiagda. Imbag ta saan nga ammo ni Bobby ti nalimed a pannakakayawna ta dinto manen maungpot a sutil ti banagenna. Ngem  dimmagsen ti riknana. Nagsubli ti sakit ti ulona ken kimmugtar a dagus ti gurigorna.
Nagtarusda iti emergency department. Nagparehistro. Naayaban iti uneg ti “cubicle.” Pinagsukatda iti suot para ospital. Inalaanda iti temperatura ken presion ti dara. Binilangda pay ti pulso ken pitik ti pusona. Naanus ni Bobby nga umipus-ipus kaniana.
Dimteng ti doktor. Adu ti dinamdamagna maipanggep ti bagina ken paspasarna. Piniselpiselna ti boksit ken likudna. Indeppedeppelna ti stethoscope iti barukongna ken pinaganges-angesna iti nauuneg bayat panangdenggegna iti likudna. Intalmetalmegna pay ti pus-ongna.
Impalawag ti doktor a masapul nga maeksamen ti isbo ken darana ken maalaan iti X ray; maikkan iti suero bayat panagurayda iti resulta ti laboratorio.
“Dok sapay koma ta saan met la a “swine flu”…” saanen a nakateppel ni Bobby, dina la ipadpadlaw ti danagna iti gayyemna.
“Narigat a sawen a saan agingga nga awan pay resulta ti laboratorio ngem kasla saan met,” insungbat ti doktor a nangpakired kadagiti aggayyem.
Iti karinderia iti  sumaruno a kanto ti nangaldawan ni Bobby. Narugianen ti maikadua a bote ti suero idi agsubli. Madamdama simrek ti doktor iti “cubicle.”
“Acute upper respiratory tract infection with UTI,  Mr. Pobre,” impalawagna. “Maikkankayo iti “IV antibiotic” sakbay nga agawidkayo, sayonto ituloy ti agtomar iti tabletas idiay balayyo,” innayonna.
“No kasta doc,  siguradokayon a saan a “H1N1″ ?” dinamag manen ni Bobby. Dumdumngeg laeng ni Fidel.
“Sure..saan a “swine flu,” nagisem ti doktor. “Ton maikkandakayo iti” intravenous antibiotic” ken maibus ti suero…you’re ready for discharge,” impatalgedna.
Idi maibus ti suero, kinasarita manen ti doktor. Inulitna nga impalawag dagiti rebbengna nga aramidenna. Pinagpirma ti nurse. Napanda iti accounting department. Nagbayadda. Mabalindan iti agawid.
Nagturongda iti waiting room a sumalpot iti pasilio ti  “out patient” clinic. Imbaga ni Bobby nga aguray ta yasidegna ti lugan. Rimmuar. Nagturong iti paradaan.
Nagtugaw ni Fidel. Timmaliaw iti pasilio. Nasiputanna nga adda dua a tao a rimmuar iti maysa kadagiti kuarto. At-atibayen ti maysa ti kaduana. Saanna nga inkankano ta nadagsen pay laeng ti ulona. Adda met ketdi kimmiredan ti bagina nupay adda latta anem-emna.
Ngem idi mabatogan dagiti dua, kasla nasinit ti patongna a timmakder ta nakitana a ni Sol ti mangkibkibin iti lakay! Kasla naawan ti dagsen ti rikriknaenna nga immasideg!
“Sol!..Kumusta? Malasinnak pay? Siak ni Fidel…”inyawatna ti imana tapno makilamano,  sana insaruno ti  nagkurno iti apagapaman iti sango ti lakay.
“Hi Fidel! Nasyaat met datao… of course I recognize you..long time no see, nabayag la ket daydin! Ni gayam…tatangko, malagipmo di imbagak kenka, ingganatta agpapaagas pay lang ngem simmayaat ketdin.”
“Malaglagipka Sol…mabainak unayen, di utangko kenka,” dina nadnadlaw a petpetpetanna pay laeng ti ima ni Sol.

“Siak ngarud ti nakonsensia ta diak man la naibaga a nasakit ti nakemko iti napasamakmo,” insungbatna. “Ammom nabasak iti diaryo kabigatanna…napagkamaliandaka gayam a kriminal!”
“Ton malainganak, sunto kadi, ah ti panangbayadko di utangko,” impakitana ti naitapal a gasa iti dati a nakaitudokan ti dagum iti takiagna.
“Dakkelton ti interesna…” nagkatawa ni Sol.
“Saan a bale basta ibagam ti direksion nga agturong idiay balayyo,” imbalesna.
Nagangayanna a napan nagtugaw ni tatang ni Sol gapu iti tektekna nga agur-uray ta saanen a maungpot ti saritaanda. Uray ni Bobby nabayagen a kasla estatua iti nagtakderanna a mangsipsiput kadagiti dua, madlaw la unay kadagiti matana ti panangdayawna ti pintas ti langa ken takneng ti takder ti kasarsarita ti gayyemna. ****

September 27, 2009

PB090166

DSC00990

DSC00991