DAGITI NABIAG A BANTI

January 7, 2017

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

DAGITI NABIAG A BANTI

Federico T. Ilac, Jr.

Natalingenngen ti nakem ni Mang Cardo idi mangegna dagiti umuna a tarukitik ti tudo  kadagiti bulong ti mahogany a dumna iti laem ti balayda nga iddada nga agassawa idi sarsardam. Kasla adda naibulon a naisangsangayan a bang-ar nga insangpet dagiti taredted. Kangitingitan iti igaaw sa ketdi agarimukamok,  manmano ti kasta a panawen. Makuna dayta a grasia ti langit iti natikagan a daga.

Sapay palalo ti dagaangna kadagiti napalabas nga aldaw, dayta sumagmamano laeng a minutos a kaaddam iti kainaran no agtindek, arigna a talimudawenka.

Naakasna amin itay malem dagiti bilagna a mais ken idi la kalman a naggatudda. Awan ti nangegna iti radio maipanggep ti panagbaliw ti tiempo. Maipanggep ti umay nga eleksion ti dandani agmalmalem nga inwarwarnak dagiti amin nga estasion. Umatiperret a pinniltak dagiti agbabalubal ken di maungpot a kari ti panagdur-as met ti tinaltalawataw tay maysa a kandidato a naikkan ti gundaway nga agsarita.

“Pangpatayna la kadagiti darundon a sabong ti mangga,” insungbatna ken ni Manang Lucia,  idi kinidag ti asawana apaman a nadlawna.

Tallo a tawen itan nga insardengna iti agpugon. Ipalpalutona laengen dagiti bulong ti tabakona ken ni Mang Perto a karrubada. Awanen ti pagsungrodna. Naibusen dagiti dadakkel a puon ti salamagi ken ipil-ipil iti kakaisuna a kabakiranda a tinawidna. Uray daydi lalaki nga alukon a rakep ti dua ti kadakkel ti puonna, naisungrodna.

Ngem idi agbayag imbes nga ipaangna, pimmigsa ti arbis agingga a nagbalin a tudo. Sana pinasarunuan iti nagkakamakam a kimat ken marapigsa ken atiddog a gurruod. Madamdama pay, saan laengen a tudo a mangdalepdep iti tapok wenno mangted salibukag iti aglawlaw,  no di ketdin kasla pigsana no kapades ti talon.

In-inut a nasebseban ti umap-appayaw a ridep kaniada nga agassawa. Timmakder. Inlukatna ti tawa. Dimket a dagus ti alunapet ti pul-oy iti namaga a kudil ti rupana ngem  saanna nga inkankano. Kasla dina nakita ti pigsa ti aruyot ti sagumaymay iti batogna.

Sinarut ti panagkitana ti sipnget. Iti labes dagiti kimmalatkat nga eskarlatina iti marmarpuog nga alad, nailadawan iti panunotna ti pannakadigos dagiti muyong ken dagiti nagango a bulbulong iti sirokda. Ngem saan a nagtalinaed dita ti nakemna. Nagtartarus iti loob, iti labes dagiti kinawayanan, iti tinabakuan.

Idi awan ti pagilasinan nga agsardeng ti bayakabak, napawingiwing. Mangrugin a masikuran ta no agtultuloy ti panagibuyatna, perdienna la ketdi dagiti tabako ken dagiti di pay naapit a lasona.

Malaksid ti rikut, dina ammo ta iti panagtultuloy ti deppaas ti agtinnag a tudo,  bigla lattan a kasla inukiran ti ayus ti utekna ket limtuad ti nabayagen a nagaburan a lagip a lallalo ketdi a nangpadagsen ti barukongna ket  pinilitna a di ikankano.

Nagsubli a nagidda. Nabayag bassit sakbay a nairidep. Ngem narabaw ti turogna ta saan a naiwaksi ti nakemna ti pannakaburibor. Saan laeng a dagiti masayang a tabako, ta kanikatlo pay la a nagatudan dagiti dadduma ken dagiti di pay nagabut a lasona. Umap-appayaw iti panunotna daydi maysa a rabii iti arinunos ti kalgaw nga inggaedna ti nagibuyat.

Tunggal makapuot, allingagenna a dagus ti ruar. Ngem sungani ti mangegna iti namnamaenna a nagsardengen ti tudo, ta  kaskasdi latta nga awan nagbaliwan ti pigsa ti panagibuyatna. Idi pumarbangon, insardengnan ti mangnamnama a maispal dagiti tabako. Ti laengen idawdawatna ket sapay koma ta saan nga agdanum tapno dina riwaken dagiti tambak wenno sawangen ti pamuttotan ket mangaramid ti ar-ar kadagiti talon manipud sagpat.

No ngamin gulpienna, suroten ti danum dagiti renggat ket laklakaenna a buruboren ti rimmuka a daga. Dina pakawanen uray pay dagiti makuna a nabebengbeng a talaytay.

Ubing pay idi. Saanna pay la a mawayas ti mapan idiay Sapriana,  ti kabangibang a purok a pagnaedan dagiti appona iti ina. Saan unay adayo ngem maalliaw a lumasat iti bit-ang a napataraigidan iti nabebengbeng a pinuon ti kawayan ken nasamek a bakir.

Dos ti Mayo. Bisperas ti piesta ti ilida a Sinait. Uso pay la idi a makidagus dagiti taga away kadagiti kabagian wenno kasingedda a taga ili no dumteng ti piesta. No ar-arigen saan a natuloy ti ramrambak iti daydi a rabii. Rugrugi pay la ti programa ken di pay nakapagrikus nga agmartsa ti natudingan a reyna ken ti konsortena iti auditorium idi rugianna nga impis-ak ti tudo.

Nagkaribuso dagiti tao. Manipud iti pakaangayan koma ti koronasion inggana iti plasa a pagkakarnabalan ken kadagiti abong-abong dagiti sugalan iti cara y cruz ken kulog-kulog iti igid ti camino real, maysa-maysa agbirok iti ampiranna. Ngem kasla ketdi inlallalona pay ti nangpapas. Kunam la no agpungpuntot nga awan kapungpungtotna. Madlaw nga iti labes ti pigsa ti bayakabak, no adda pay ngata nakarkaro isu ti ibuyatna.

Nagangayanna a dimmakkel ti ayus ti karayan. Naglippias dagiti talon.  Inarenebnebna amin a pangnamnamaan dagiti tao a nakatukit. Siniwangna dagiti tambak ken puttot. Nangaramid ti dua katao ti kaunegna nga ukir manipud ti gasadanan ti turod nga  agpababa iti pannakalubongna iti amianan ti purokda. Adu a tawen ti napalabas sakbay a natalon ken nasimpa manen dagiti nadadael a daga.

Kabigatanna kellaat lattan nga nagsardeng ti tudo a kasla awan ti napasamak. Limtuad ti init a di napukaw ti kersang ti pudotna. Nagsubli ti makapatuok a pigket ti angin.

Ngem kaniada nga agkakabagian, saan laeng a daydi nawaigan a lubong a tinawen a pagap-apitanda iti nadumaduma ti nangriwang ti nakemda. Imbes a gundawayanda a palpasen ti maudi nga aldaw ti piesta, nagawidda a silaladingit.

Sakbay a lumgak ti init, iti igid dagiti tinabakuan nga asideg iti kalsada iti amianan ti poblasion, dua a bangkay ti naiwalang!

Naparpartak pay ngem ti panagsaknap ti danum no panawen ti layus, no ar-arigen ti panagsaknap  ti damag kadagiti tao  daydi a pasamak. Nasiputanna la unay ti panangtimpag ni nanangna iti kullapit a barukongna idi nangegda dayta.

“Apo, ania ngatat’ napasamakda?” kasta ti nangegna a kinunana.

Daydi panangtimpag ni nanangna ti barukongna nagtinnag nga ariwagwag ken kasla awan ungpotna nga ugaog idi sumangpet ni tatangna nga uman-anangsab ken agwingwingiwing.

“Da Warling ken Dardo dagiti pinatayda…”. Kasla adda mangbekbekkel kaniana iti panangibagana.

Inaudian a kabsat ni nanangna ni Warling, kasinsinda met iti ina ni Dardo. Agkatebda. Apaglabesda iti kinabarito, kurang pay la a duapulo ti tawenda.

Sinaedda ida. Nalatak nga aramid ti sumagmamano a tao ta adu ti sugatda. Pinarigatda ida sakbayda a nauloyan ta adu ti nanganan ti tadem ken tirad ti immuko kadagiti takiag ken luppoda, malaksid kadagiti nauuneg a bagsol iti bagida.

Nangeg pay  ni Mang Cardo a sarsaritaen dagiti nataengan nga agsaksakuntip idi nakamassayag dagiti natay, ti rigat kano ni Warling, napagpag-ut dagiti puon ti tabako a mabalin a nagkaptanna idi mapaidda kabayatan nga adda mangtengtengngel kaniana sa ket sabali met  ti mangduyduyok.

“Ana kad’ ngata addik ti namasbasolanda kadakayo? Didakay’ la ket napakawanen? Nagsakiten aya Apo…” naitanem dagita a linia iti utek ni Mang Cardo a sangkadagullit ni nanangna iti panagsangsangitna.

Ket no met iti ummong dagiti nataengan a kapurokanda a sidadaras nga immay immandingay kaniada idi, masdaawda.

“No sinno pay ti natalna ken saan a maun-uni, isu pay ti napilida,” kunkunada.

Ti naruar nga isem  kadagiti bibig ni ulitegna a Warling ti maysa kadagiti saan a malipatan ni Mang Cardo.  Naminsan nga isu ti pinagaw-awirda kaniana, sinalsallabayna isuna bayat ti papanna pinangilinong ken panangpainum ti inwakdarna a baka.

Ni met ulitegna a Dardo, nalamuyot ti bosesna a kumanta a danggayan ti panaggitarana. Ibagbaga dagiti tao, “Daram a talaga ti Ibea.”

Tumutokar ken kumakanta ngamin dagiti Ibea iti purokda a Sapriana.

Ubing pay ni Mang Cardo idi. No adda madamagna a pimmusay iti lugarda, panagbuteng iti kunkunada nga al-alia ti umuna a sumrek iti panunotna.

Ngem iti daydi a kanito, idi naimatanganna ti awan sarday a panagsangit ni nanangna kasla adda naluktan iti nakem ken pusona ket nayam-ammo kaniana ti ladingit. Ngem saan a nagpatingga iti liday daydi a rikna. Adda umip-ipus a saludsod.

“No koma innalanakayo addik ti Apo, nalaglag-an ket koma ngata ta isu ti nangipabulod ti angestayo a padapada, ta di ket a ginupguped ti pada a pinarsua…” dayta pay ti insasainnek ni nanangna.

“Sinno kan ti nangpatay kaniada?” inkissiim dagiti dadduma.

“Awan ti makaammo…” makuna nga arasaas dagiti sungbat. Ngem iti matada, basol man ti agipapan, ti agbasol narigat a salikawkawan.

Adda atapen ti tunggal maysa. Ammo ti amin dagiti agdindinamag a maton iti ilida. Adun dagiti nalawag a pammaneknek iti kinabarrairongda. Uray tengnga ti aldaw no nasairmo ida ken uray pay awan basolmo, no nagpallangig ti panagkitada kenka, nalpaska.

Kaadduan kadagiti nagsagrapen iti ulpit ti imada ket taga away. Dagiti makuna a taga surong. Masansan, ti panagkita dagiti dadduma a taga poblasion ket nababbabada a tao; nga kasla inaklon metten dagiti dadduma a taga surong dayta a pammati a palso. Ken ammo ti amin a dagitoy ket an-anaken dagiti adda iti puesto. Ta no saanda a kabagian, agsisinged ti pamiliada ta  agpapadada nga adda iti ngato.

Saan pay la a maawatan ni Mang Cardo ti makuna a hustisia idi. Ammona nga adda polisia ken nagtagipaltogda nga agtiltiliw kadagiti adda basolna. Ket ninamnamana nga isudanto ti  mangtiliw kadagiti nangpapatay kadagiti kabagianna. Ngem saan unay nagbayag daydi a banag iti panunotna ta inyaw-awan dagiti agsisinnungbat a dung-aw, saning-i ken sakuntip.

Ti ad-adda ketdi a pakasikuranna idi agbayag ket ni nanangna, ta adda dagiti rabii, uray kangitingitanna, ken uray pay ngata no kasano ti panangilimedna, mariinganna nga agsansaning-i ken aglulua.

Addan iti haiskul idi assideg a maipalagip daydi naliday kaniada a piesta ti ilida,  ta malabsanna ti disso iti amianan ti poblasion tunggal bigat ken malem no mapan agbasa.

Mangrugi met idin nga adda pamalpalatpatanna iti masasao a linteg. Saan metten nga aglua ni nanangna tunggal maipalagip daydi napasamak iti kabsat ken kasinsinna.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling nana?” dinamagna naminsan. “Nabaludda kadi?”

“Awan ti naglatak…adda met pinidutda idi ngem winayawayaanda met laeng, inggana nga awan ti maitudoda,” agtalna ken maikuleng ni nanangna iti panagsungbatna.

Ngem saan ketdin nga isu ti pakaalaan ti panangisardengna iti agdama nga ub-ubraenna sana irugi ti agsangit a bulon ti panangtapayana iti barukongna.

No maisar-ong idiay Sapriana, nagsublin daydi dati nga isem ken ganaygay da apongna nga Ando ken Toria.

“Sinno kad’ ti tiniliwda a pimmatay kadaydi angkel Warling apong?” awan nagbaliwan ti saludsodna ken ni apona nga Ando.

“Awan  naglatak…ta awan kano met nakakita,” kasta ti sungbat ti lakay.

Apagkanito laeng ti panangisardeng ti lakay ti madama nga ar-aramidenna, madlaw ni Mang Cardo ti apagapaman a pannakasinga ti naisem a mata daytoy sananto ituloy manen ti mangsirig ti sangsangalenna a muebles.

Nalaing a karpintero ni apongna nga Ando. Bassit a lakay ngem pulido ti trabahona. Ken makuna nga awan ti pagkunaan iti anus ken pasensiana. Saan unay agtagtagari ngem kanayon a makitkita ti ladawan ti isem iti rupana.

No awan ti balay a trabahuenda, pamrayanna ti agpunpunipon iti tugaw, aparador, estante wenno lamisaan.

No  maisurot idi ni Mang Cardo iti talon no kasdiay nga in-inutanda a suyoden ken pataden dagiti riwang,  kunkuna ni apongna: “Diyo kad’ madlaw ket tumultulong  met la ti panawen a mangsimpa iti dinadaelna?”

Idi mapasangpetna ti natangtangken a nakemna, no an-anagenna, mabalin nga awan ti pakainaigan dagidi imbalikas ni apongna kadagiti napalabas a pasamak iti biagda ngem iti panunotna, agpayso, ti panawen ket tumulong a mangpunas  kadagiti tugot ti nagubsang pasamak.

Ta uray isuna mismo, inaklonnan ti sungbat ni nanangna ken dagiti appona, no kasdiay a maipalagip daydi nasakit a pasamak iti daydi a piesta kaniada: “Awan nasayaat a tungpal ti asugmo  no ti pagas-asugam ket im-imasenna a petpetpetan ti yas-asugmo.”

“Ken no awan ti gastuen, ad-adda pay rigatna,” innayon ni apongna a baket.

Nabang-aran ni Mang Cardo idi makapuot ta naulimeken iti ruar. Natinggaw dagiti agsisinnungbat a taraok dagiti kattappuak a kawitan manipud iti nagaponanda a sanga ti chico iti amianan ti balayda, kunam la no saanda a nadaripespes iti tudo idi rabii.

Nagdardaras a bimmangon. Nagtarus iti akin-laud a tawa ti balayda. Nalang-abna ti sadiwa ti nadigos nga aglawlaw. Adda pay la pilaw iti likkaong ti dalan nga umamang iti paraanganda.

Iti karkulasionna, uray  saan a nagdanum dagiti sinilong ken dinto manglaylay dagiti tabako, napukawen ti nasayaat a klase dagiti bulongda iti pannakatudona. Bumerde ken bumengbeng dagitoy, inton maluto iti urno, saanen a natinggaw a duyaw ti marisna.

“Maykan lakay ta dengngepem ta rusokmo, sakbay a rummuarka,” kinuna ni Manang Lucia manipud iti kusina.

Pinaglanglanganda ti kalluto nga inapuy, denengdeng nga utong ken kape a kinirog a rosel. Nabang-aran ti maraapges a rusokna. Dina ammo no gapu iti pugsa-pugsat a turogna wenno ti naglaok a dukot ken panagpanpanunotna idi rabii.

Sinukainan ni Mang Cardo ti alep-ep dagiti agtantangken a lasona. Nangkammet sana met la dinardaras nga inwagsak ti narakemna a nabasa a daga. Iti kabayagnan nga agmulmula, siertona a saanen a nasayaat ti panagtangken dagitoy. Bulondanton nga aglungsot dagiti dadduma.

Nagrukob sana impunas ti napitakan a dakulapna iti karuotan. Lineslesna ti atiddog a manggas ti badona. Nagparang dagiti uratan a takiagna. Saan unay nababaneg ken nakadididillaw a naigugor iti darang ti init ngem nakalatlatak ti kidser ken kinatangkirangda.

Linugayna ti kallugongna sana inamloy dagiti nagapsay a buok iti  mugingna. Iti aginnem a pulo a tawenna, dandani ingudduan dagiti ubanna ngem saan ketdi a rimmasay. No ti panagkitana, nalitnaw ta saanna pay laeng a kasapulan iti anteohos no agbasa iti Bannawag.

Addan bimmabaan ti pigsana ngem naandur latta. Di  pay la igina ti bagina iti panangbaklayna iti kuribot a napno iti ruot manipud iti yanna ita inggana idiay asideg ti paraanganda a parnged ti nuangna. Pangadaywen bassit ta saan a mangeg ti pukkaw no addaka sadiay aglalo ket adda beddengna a turod ken kinawayanan.

Sinurotna ti tambak a naipabarisada iti ungto ti kalasonaan nga agturong iti asideg ti puon ti longboy a pannakadulonda iti amianan. Iti dayaen daytoy ti katabakuanna.

Nagtakder iti suli a maamitan iti linong ti sanga ti duog a kayo a beddeng ti dagada. Apagapaman ti panangipalawlawna ti panagkitana kadagiti mulana a tabako. Saanen a kas dagsen ti panangpanpanunotna idi rabii ti pannakadadael dagiti saan pay a naapit a mulana. Manipud itay nakariing, dakkel ti limmag-anan ti nakemna, naaklonnan ti dimteng a pukaw kaniada nga agassawa.

Bayat  ti panangwanwanawanna iti saknap ti talon, nagay-ayamanna ti nangipigadpigad kadagiti dapanna iti nabasa a karuotan. Napataliaw iti puon ti longboy.

No mangleppasda idi iti panagraep, ditoyda a mangaldaw kada apongna a lakay, pagsasanguanda ti agal-alibungubong nga inapuy ken kalluto a pinablad a balatong a nasagpawan iti bulong ti atap a paria ken karne ti kamanokan.

Tagnawaanda ti panagarado, panagpalpal ken panaglimpia sa ti pannakaraepna sadanto mangyatang iti niniogan a naikabil iti sabsabot a tinapaya iti sarukang. Maipasok ti sarukang iti maysa a suli ti sinilong idiay sagpat.

“Maykayon apo, awan ti mainagnaganan, tulongandakam a mangidawdawat iti nalabon nga apit,” kakaasi a mangtengtengel idi ti panagtakder dagiti buokna, no kasdiay nga idaton ni tatangna ti atang.

Insublina ti panagkitana iti maudi a sinilong iti baba. Kellaat a naikulding iti panunotna ti kinuna ni Junior ti kakaisuna nga anakna nga agub-ubra iti maysa a publikasion idiay Manila.

“Nasay-sayaat  sa ketdi no mulaanyo laengen iti dragon fruit tang,” kinunana idi bimmisitada, kaduana ti pamiliana, itay napan a semana santa. “Nalaglag-an ti trabahona ngem ti  tabako, awan pay ti madadael a kayo.”

“Addanto pay raepan?” insungbatna.

“Awanto metten ti ikankanawayo kadagiti billit tuleng…saanyonton a masapul ti adu a banti,” nagkatawa a kasla adda naun-uneg a kayatna a sawen iti imbagana.

Agpayso, no makapagtakenen dagiti dawa, no ar-arigen kasla manglangeb  ti tangatang ti puskol dagiti dumarup a pangen iti pinagayan. Kaabtoda met ti sumpeg no nabiit pay dagiti naipalawlaw a banti, ngem kalpasan iti sumagmamano nga aldaw, saandan nga ikankano. Madlawda met ngata nga awanan biag dagitoy.

Madamdama napasungadanna ni Mang Perto nga agturong iti yanna. Isu ti kadulonna iti amianan. Panay a tabako ti mulana. Saan a mailemmeng ti upay iti rupana.

“Kasla saan nga agbanag a kasdiay ti pigsana idi rugianna pari,” impasabat ni Mang Cardo.

“Wen ngarud pari,  numuna ta kabulongda,” nagngilangil a simmungbat ni Mang Perto.

Adda koma pay ngata kayatna nga ibaga ngem kellaat a nagallungogan ti napigsa a tokar manipud iti daya, iti turong ti barangay hall ti purokda.

“Nasapa man ketdi nga agpatokar ni kapitan,” masmasdaaw ni Mang Cardo a kimmita iti paggappuan iti napigsa a narambak a musika.

“Umay kano argali dagiti kandidato pari… madamdama sakbay pangaldaw,” insungbat ni Mang Perto. Kasla saan a natukay ti sakit ti nakemna a mangmatmatmat ti kalawaan ti talonna.

Asideg manen ti panagpipili. Idi laengen sakbay ti napalabas nga eleksion ti naudi a yuumay dagiti opisiales ken kandidato iti lugarda.

Tunggal kandidato idi, dandani maymaysa ti irakrakurakda. Panangtulongda iti kaaduan, para iti irarang-ay. Maysa-maysa agited iti ania ditan. Idi asidegen iti naituding nga aldaw ti panagbobotos, adda payen nalimed nga immay agibunong iti kuarta.

Ti maipagpanakkel ni Mang Cardo iti bagina, uray kasapulanna ti kuarta, saan a pulos nangaw-awat iti ania.

Nakapanawen ni Mang Perto. Nakaturong latta ti imatang ni Mang Cardo iti tinabakuan ngem ti ladawan ti talon no kasdiay a nakapagtangkenen dagiti dawa ti nagbukel iti panunotna.

Kasla makitkitana dagiti banti. Adda met maipaayda a pangpaksiat kadagiti billit tuleng iti sumagmamano nga aldaw ngem inton agbayag kaslada laengen arkos ti pinagayan.

Nagtultuloy ti tokar manipud iti pakaangayan ti pagdiskursuan dagiti kandidato madamdama. Panagdengngeg ni Mang Cardo kasla agrikusrikus ti aweng iti loob.

Nagtaray iti panunotna no sinno dagiti malagipna a pabotosan. Sinaggaysana nga innaganan.

“Ala bareng saankayo a kas kadagiti banti, wenno dakayo kad’ ngata dagiti nabiag a banti?” kinunana iti nakemna. Dina ammo ta kellaat lattan a simrek iti panunotna ti panangiyaspingna iti pinagayan ken ti takem a pagngayngayangayanda.

Sa nagin-inayad a nangunor ti dalan nga agawid. Agwingwingiwing ken dina napupuotan a binulosan dagiti bibigna ti isem nga awan kaipapananna. ***

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: